Το ρητό και το άρρητο

Δοκίμια κριτικής ανάλυσης των παρακμιακών φαινομένων της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής σήμερα. Αλλά, και συντεταγμένη σαφέστατη πρόταση έμπρακτης πολιτικής προοπτικής. Άξονας των αναλύσεων του βιβλίου, το επιτακτικό σήμερα αίτημα για τη σύνδεση της πολιτικής με τον πολιτισμό, όχι σε επίπεδο εθνικιστικής ρητορείας, αλλά ως όρο και προϋπόθεση γόνιμου πολιτικού ρεαλισμού. Σε εποχή όπου οι πολιτικές προτάσεις διαφοροποιούνται μόνο σε λεπτομέρειες διαχειριστικής πρακτικής και η διεθνοποίηση της οικονομίας εμφανίζεται ως απειλή παγκοσμιοποιημένου ολοκληρωτισμού, από- κοινωνικοποίησης και ομοιομορφοποίησης του ανθρώπινου βίου, το βιβλίο αντιτάσσει πραγματικές δυνατότητες αντίστασης με πρωτοποριακό κριτικό λόγο.

Το βιβλίο «Καταφύγιο Ιδεών» είναι το χρονικό μιας ολοκληρωτικής στράτευσης, δέκα χρόνων, σε οργάνωση- κοινόβιο με έντονο χαρακτήρα ιδεολογικής θρησκευτικότητας. Μέσα από την αφήγηση αναλύονται οι εμπειρικά καλλιεργημένες μέθοδοι άσκησης ψυχολογικής εξουσίας και η διαμόρφωση χαρακτήρων απόλυτης εξάρτησης από το συγκεκριμένο οργανωτικό σχήμα. Δηλαδή συμπτώματα που παράγονται σε κάθε «κλειστό» σχήμα ιδεολογικής στράτευσης, άσχετα με τον θρησκευτκό, πολιτικό ή «κοινωνικών στόχων» προσανατολισμό του. Η επιτυχία του βιβλίου έγκειται στο ότι σαφώς λειτουργεί ως αρχέτυπη εικόνα των ανθρωπολογικών συνεπειών των παντός είδους ιδεολογικών καταφυγίων.

Ο προσδιορισμός «Κριτική Οντολογία», για τη Δυτική Φιλοσοφική Παράδοση, είναι από μόνος του μία αντίφαση: Η μεσαιωνική εμπειρία ταύτισε στη συνείδηση των Δυτικών την οντολογία (το ερώτημα για την αιτία και τον σκοπό της ύπαρξης) με την παραίτηση από την κριτική σκέψη, την a priori αποδοχή αφορισμών, αξιωμάτων, δογμάτων. Υπάρχουν περιθώρια και λαβές ή «σημεία στήριξης» για να ανατάξουμε σήμερα αυτή την παγιωμένη προκατάληψη; Μπορούν να υπάρξουν προτάσεις ερμηνείας του «νοήματος» (αιτίας και σκοπού) της ύπαρξης, της ζωής, του κάλλους, της μοναδικότητας- ετερότητας, που να αντέχουν τον κριτικό έλεγχο όχι μόνο της ορθολογικής μεθόδου, αλλά και της εμπειρικής πιστοποίησης; Είναι τα ερωτήματα που αντιμετωπίζονται στις σελίδες αυτού του βιβλίου.

Πολιτιστική διπλωματία ονομάζουμε τη μεθοδική χρήση επιτευγμάτων (ή γνωρισμάτων ιδιαιτερότητας) του πολιτισμού μιας χώρας στην άσκηση πολιτικής διεθνών σχέσεων.Πολιτιστική διπλωματία δεν είναι δυνατόν να ασκηθεί με μόνο τον εξωραισμό και προπαγανδισμό (έστω τον ευφυέστερο) κάποιου θαυμαστού πολιτιστικού παρελθόντος. Ούτε μπορεί να ασκηθεί πολιτιστική διπλωματία με την επίδειξη επιτευγμάτων απομίμησης ξένων για τη χώρα πολιτιστικών προτύπων. Πολιτιστική διπλωματία μπορεί να ασκηθεί μόνο από λαούς που μπορούν να διακρίνουν τι το ξεχωριστό, το δημιουργικά δικό τους έχουν να συνεισφέρουν στον διεθνή στίβο αλληλεπίδρασης των πολιτισμών, ποιά δυναμική ετερότητα τους καθιστά ενεργητικά μετόχους στο πολιτιστικό γίγνεσθαι. Από κοινωνίες που σαρκώνουν επιτεύγματα ικανά να λειτουργήσουν ως πρόταση πολιτισμού με πανανθρώπινη εμβέλεια. Το βιβλίο αποτελεί το πρώτο στα ελληνικά συγγραφικό εγχείρημα για την πολιτιστική διπλωματία. Διαπραγματεύεται αναλυτικά τα πλεονεκτικά ερείσματα, τα πραγματικά προβλήματα και τις ικανές συνθήκες για την άσκηση πολιτιστικής διπλωματίας από το σημερινό ελλαδικό κράτος.

Ανήκουμε στη Δύση; Τι μας συνδέει με τη Δύση και τι μας χωρίζει; Οι Έλληνες «δώσαμε τα φώτα» στους Δυτικούς; Ή είναι οι Δυτικοί που διέσωσαν την αρχαιοελληνική κληρονομιά, ενώ εμάς μας απέκοψε από αυτήν ο χριστιανισμός και η τουρκοκρατία; Το κυρίως πεδίο όπου μπορούν να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, δεν είναι τα ιστορικά γεγονότα. Είναι οι προϋποθέσεις τους: τα κίνητρα- αιτίες και οι σκοποί, το «νόημα» που δίνουμε οι άνθρωποι στην ύπαρξη, στον κόσμο, στην Ιστορία. Πεδίο όπου γεννιώνται οι συγκλίσεις και οι διαφορές Ελληνισμού και Δύσης, είναι η φιλοσοφία. Χωρίς σπουδή των φιλοσοφικών προϋποθέσεων που καθορίζουν τη σχέση- αναμέτρησή μας με τη Δύση, η μετοχή μας σήμερα στο κοσμογονικό εγχείρημα της «ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης» είναι καταδικασμένη να πραγματώνεται ή σαν μειονεκτικός μεταπρατισμός και μιμητισμός ή σαν ψυχολογική αντιπαλότητα και ανεδαφική ρήξη. Το βιβλίο αυτό θέλει να υπηρετήσει κάθε Έλληνα που αναλαμβάνει να εκπροσωπήσει τη χώρα μας, σε οποιαδήποτε πτυχή των σχέσεων με την ΕΕ, σήμερα. Αλλά και κάθε Έλληνα για τον οποίο η ελληνικότητα είναι ακόμη πρόταση «νοήματος» που ενδιαφέρει επικαιρικά και πανανθρώπινα. Πρόκειται για επανέκδοση του κλασσικού πια βιβλίου που πρωτοεκδόθηκε το 1980.

Με αφορμή συγκεκριμένα γεγονότα της σύγχρονης επικαιρότητας το βιβλίο ανατέμνει τη δεδομένη πια και με διεθνείς διαστάσεις κρίση της πολιτικής. Η ανατομία των ελλαδικών συμπτωμάτων αφήνει να διαφαίνεται σε αρνητική αντανάκλαση η ιδιαιτερότητα των αναγκών που οι Έλληνες πάντοτε επένδυαν στην πολιτική. Η σημερινή αδυναμία επένδυσης τέτοιων αναγκών στην πολιτική συντηρεί στη σημερινή Ελλάδα οργανικές αδυναμίες «εκσυγχρονισμού» και «ανάπτυξης». Αλλά και διασώζει, όπως το αρνητικό της φωτογραφίας, την ελληνική αντιπρόταση εξόδου από το αδιέξοδο. Αντιπρόταση που μπορεί να έχει πανανθρώπινη σήμερα εμβέλεια.

Το βιβλίο προσπαθεί να ξεχωρίσει τη θρησκευτικότητα από τη μεταφυσική αναζήτηση. Η πρώτη είναι ανάγκη ορμέμφυτη, ενστικτώδης, η δεύτερη είναι άθλημα ελευθερίας από αυτήν την αναγκαιότητα. Αυτός είναι ο λόγος που η θρησκεία έχει πανανθρώπινο και διαχρονικό χαρακτήρα, ενώ η μεταφυσική αναζήτηση χαρακτηρίζει πάντα τους λίγους. Όμως, κατά κανόνα, η μεταφυσική αναζήτηση είναι που παράγει πολιτισμό, όχι η θρησκεία, όπως δεν παράγει πολιτισμό και η οποιαδήποτε χρηστική επιστήμη. Η γλώσσα της αναζήτησης δεν είναι η γλώσσα της Τέχνης και των φιλοσοφικών προτάσεων. Ως καίρια ιστορική πτυχή του προβλήματος αναλύεται στο βιβλίο η θρησκειοποίηση του εκκλησιαστικού γεγονότος

Σε έναν προσωπικό, περίπου απολογισμό της δουλειάς του ο συγγραφέας του βιβλίου εντοπίζει έξι θεματικές περιοχές της “φιλοσόφου ζητήσεως” όπου πιστεύει ότι ο ίδιος εκόμισε κάτι καινούργιο και γόνιμο. Θα ήταν προτιμότερο ασφαλώς ο εντοπισμός των κομισθέντων να προκύψει και να κριθεί από άλλους στο πεδίο απροκατάληπτου ερευνητικού ελέγχου, ο οποίος και συνιστά πάντοτε ο,τι ορίζουμε ως επιστημονική “πρόοδο”. Αλλά ένα τέτοιο πεδίο δεν είναι ούτε ορατό ούτε προβλέψιμο στη σημερινή Ελλάδα. Γι αυτό και η ζωτική για την πρόοδο ανάγκη της κριτικής εκφράζεται αναπόφευκτα ως πρόκληση ερωτημάτων: Τι κομίζει στη σύγχρονη επιστημολογία η αρχή του “αποφατισμού” της γνώσης, η κοινωνική επαλήθευση της γνώσης; Πόσο πραγματικά ανατρέπει τα κεκτημένα της καντιανής φιλοσοφίας η “κριτική οντολογία” ή “οντολογία του προσώπου”; Κυριολεκτεί ο όρος “οντολογία της Τέχνης”; Ποιόν εμπειρισμό μπορεί να διασώζει η συνεπής στον γλωσσικό πραγματισμό μεταφυσική; Υπάρχει φιλοσοφία χωρίς μεταφυσική; Η Ελλάδα και η Δύση συνιστούν δύο ασύμπτωτες φιλοσοφικές παραδόσεις;