News

This post is only available in Greek.Ο Χρήστος Γιανναράς, με αφορμή την έκδοση των δυο πιο πρόσφατων βιβλίων του Οντολογία του προσώπου (Προσωποκεντρική οντολογία), και Ενθάδε-Επέκεινα (Απόπειρες οντολογικής ερμηνευτικής), συνομίλησε με τον δημοσιογράφο Γιάννη Χατζηγεωργίου στο περιοδικό Φιλgood της εφημερίδας Φιλελεύθερος στην Κύπρο.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 12 Φεβρουαρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω:Ο φιλόσοφος, πανεπιστημιακός, στοχαστής και ―κυρίως― ένας από τους ελάχιστους εναπομείναντες πνευματικούς ανθρώπους της Ελλάδας συνεχίζει, σε μία από τις σπάνιες του συνεντεύξεις, να παραμένει αιχμηρός, τολμηρός, ενίοτε και «αιρετικός», θέτοντας με παρρησία νέα ερωτήματα για σκέψη σε κάθε του απάντηση.Το σαλόνι του συγγραφέα και ενός από τους σημαντικότερους για το δημόσιό του λόγο και τα συγγράμματά του σύγχρονου Έλληνα στοχαστή, φιλόσοφου και καθηγητή φιλοσοφίας (στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, αλλά έχοντας διδάξει φιλοσοφική ορολογία και μέθοδο, πολιτική φιλοσοφία και πολιτιστική διπλωματία σε πανεπιστήμια του Παρισιού -είναι, άλλωστε, διδάκτωρ φιλοσοφίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Σορβόνης-, της Γενεύης, της Λωζάνης, της Νέας Υόρκης, της Βοστώνης, του Βελιγραδίου κλπ) δεν είναι γεμάτο από βιβλία, μελέτες -πόσω μάλλον από την πλούσια, δική του, βιβλιογραφία- αλλά, αντίθετα, από κορνιζαρισμένες φωτογραφίες αγαπημένων του προσώπων, αναμνήσεις από κάποια ταξίδια του, από μικρά, αλλά, σίγουρα, πολύτιμα, για εκείνον, αντικείμενα. Είχε πολύ κρύο εκείνο το βράδυ Παρασκευής που συναντηθήκαμε, στο μικρό δρομάκι που ζει και εργάζεται, απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους, στη Νέα Σμύρνη. «Είχαν δίκιο οι παλιοί που έφτιαχναν τα σπίτια με μικρά παράθυρα και όχι τζαμαρίες», μου ανέφερε κάποια στιγμή χαμογελώντας. Με κέρασε ούζο μαστίχα, έβαλε κι εκείνος ένα ποτήρι – «είναι ό,τι πρέπει γι’ αυτές τις θερμοκρασίες», είπε και κάθισε στην πολυθρόνα, πλάι στο τζάκι. Με ρώτησε κάποια πράγματα για την Κύπρο, μου ανέφερε συγκεκριμένα ονόματα πολιτικών επιχειρηματολογώντας για την καλή ή κακή γνώμη που είχε για ορισμένους, καταλήγοντας πως «το άδειο μας το πρόσωπο η Κύπρος το πληρώνει» και μένοντας για λίγο σιωπηλός. «Ο Σαββόπουλος ήταν καίριος με αυτό του το στίχο», κατέληξε.Γράψατε πριν από λίγες μέρες σε ένα κείμενό σας: «Στην ελλαδική κοινωνία τίποτε δεν καινουργείται με το πέρασμα του χρόνου. H απροκατάληπτη, στοιχειωδώς ρεαλιστική σκέψη αποκλείει και την ελπίδα. Ξέρουμε την ανθρώπινη ποιότητα των διαχειριστών της ζωής μας, την αποτελεσματικότητα των θεσμών και λειτουργιών του δημόσιου βίου, τους νόμους της ζούγκλας που κυριαρχούν στο πολυ-υμνημένο πολιτισμικό μας “παράδειγμα”. Όλα αποκλείουν την ελπίδα». Επομένως να περιμένουμε την απόλυτη καταστροφή στο μέλλον; Και μέχρι ποιου σημείου;Αυτό που προσωπικά συμπεραίνω, κύριε Χατζηγεωργίου, από την Ιστορία και την ανθρώπινη εμπειρία, είναι ότι μόνο η ρεαλιστική επίγνωση της πραγματικότητας μπορεί να γεννήσει την έκπληξη μιας ανάκαμψης. Οι ελπίδες των Ελλήνων το 1821 ήταν μηδενικές: η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε συντριπτική υπεροπλία και η εξουσιαστική ισχύς της «Ιεράς Συμμαχίας» στον ευρωπαϊκό χώρο απέκλεισε κάθε ενδεχόμενο εξέγερσης ενάντια στις κατεστημένες ισορροπίες. Ανάλογη συντριπτική ανισότητα υπήρχε και στην αναμέτρηση των Ελλήνων με τις «Δυνάμεις του Άξονα» το 1940. Και στις δύο περιπτώσεις η έκπληξη γεννήθηκε από τον συνεπή και ολοκληρωτικό απελπισμό των Ελλήνων: ήξεραν τι κινδύνευαν να χάσουν και τους ήταν αδιανόητο να το χάσουν. Σήμερα γαντζωνόμαστε στην «αισιοδοξία» –δεν τολμάμε να απελπιστούμε, γιατί δεν έχουμε τίποτα πολύτιμο να υπερασπίσουμε. Το πιο πολύτιμο σήμερα για μας είναι τα «ατομικά δικαιώματά» μας και η μεγιστοποίηση της καταναλωτικής μας ευχέρειας. Όμως αυτά μπορούμε λίγο-πολύ, να τα διατηρήσουμε και υπόδουλοι –στους Τούρκους ή στις «Αγορές».«Mοιάζει η “κρίση” αυτή τη φορά να μην είναι περιπτωτική και περιστασιακή, πολλά, πάμπολλα σημάδια μαρτυρούν μάλλον μιαν ακατάσχετη δυναμική ιστορικού τέλους του Eλληνισμού». Ακούγεται τρομακτικό αυτό που γράφετε –η αναφορά σας σε «τέλος». Σα να έχει χαθεί κάθε ίχνος ελπίδας, αισιοδοξίας για το μέλλον…Σας φαίνεται ίσως υπερβολή η αναφορά σε ιστορικό τέλος. Σκεφθείτε όμως: υπάρχει σήμερα κάποιο στοιχείο, κάποιο προσόν, που χαρίζει η ελληνικότητα στον Έλληνα (τον Ελλαδίτη ή τον Κύπριο ή τον απόδημο) και που είναι τόσο πολύτιμο, ώστε χωρίς αυτό η ζωή του να μην έχει πια νόημα; Άρα, ένα στοιχείο για το οποίο είναι έτοιμος να πεθάνει, για να μην το χάσει; Όταν οι Κύπριοι πολιτικοί σήμερα παζαρεύουν τους όρους που θα καταστήσουν την τουρκική μειονότητα και τους εισβολείς ρυθμιστές της ζωής των Ελλήνων, ή όταν οι ελλαδίτες πολιτικοί παραδίδουν τη χώρα τους σε ταπεινωτική επιτροπεία, δηλαδή σε ολοσχερή απεμπόληση της εθνικής ανεξαρτησίας, κυριαρχίας, αυτοδιάθεσης, σας σκανδαλίζει να μιλάμε για «ιστορικό τέλος» του Ελληνισμού;Μιλώντας για «τους Κύπριους πολιτικούς που παζαρεύουν τους όρους που θα καταστήσουν την τουρκική μειονότητα και τους εισβολείς ρυθμιστές της ζωής των Ελλήνων», αναφέρεστε και στο «τέλος του κυπριακού ελληνισμού» στο οποίο ορισμένοι υπερθεματίζουν από την αρχή σχεδόν των τελευταίων -κρίσιμων- συνομιλιών για το κυπριακό;Δεν αναφέρομαι σε πρόσωπα, αναφέρομαι στο γεγονός των «διαπραγματεύσεων». Στον αδιανόητο παραλογισμό ένα ανεξάρτητο, υποτίθεται, κράτος, μέλος της Ε.Ε, με δημοκρατική εκλεγμένη ηγεσία, να παζαρεύει τον αυτοχειριασμό του, την υποταγή του στις εξωφρενικές απαιτήσεις μιας εγχώριας μειοψηφίας και στους εκβιασμούς από τους καταδικασμένους από όλους τους Διεθνείς Οργανισμούς βάναυσους κατακτητές. Ο Ελληνισμός έχει όλα τα δίκια με το μέρος του και, δυστυχώς, εκλέγει ηγέτες με σπιθαμιαίο ανάστημα για να υπερασπίσουν αυτά τα δίκια.Τι πρέπει να γίνει, επομένως, γενικότερα, για να αλλάξει η υπάρχουσα κατάσταση –αν αλλάζει; Πρέπει να συμβούν σαρωτικές αλλαγές, δομικές; Εκτός του κράτους και των πολιτών;Με δεδομένη σήμερα τη θανατερή παρακμή του Ελληνισμού, είναι ουτοπικό να συζητάμε το τι «πρέπει» να γίνει. Έστω και αν συμφωνήσουμε σε κάποια «πρέπει» (που μοιάζει αδύνατο), ποιος θα τα επιβάλει στη συνέχεια; Τα κωμικά ανθρωπάρια που μας κυβερνούν; Τα δικαστήρια; Η αστυνομία;Οι πολίτες, ωστόσο, δεν φέρουν την κύρια ευθύνη για ό,τι συμβαίνει σήμερα, κύριε Γιανναρά; «Το εφιαλτικότερο από όλα τα δεινά είναι η τέλεια νέκρωση των αντανακλαστικών της ελληνικής κοινωνίας», γράφετε…Για ποιους πολίτες μιλάμε που φέρουν την ευθύνη της ατίμωσης και καταστροφής; Τα τελευταία 43 χρόνια -από το 1974- η εκπαιδευτική πολιτική, σε Ελλάδα και Κύπρο, μεθοδεύει συστηματικά την αγλωσσία και ακρισία των μαζών (πασίγνωστο ότι άνθρωποι χωρίς γλώσσα είναι άνθρωποι χωρίς σκέψη), την τέλεια διαστροφή της ιστορικής τους συνείδησης. Και η ραδιοτηλεοπτική λοιμική συμπληρώνει και ολοκληρώνει την εξαθλίωσή τους. Διότι μόνο ψηφοφόροι με χαμένη τη λογική τους, την κρίση τους και την αξιοπρέπειά τους, είναι δυνατό να συντηρούν ένα τόσο ευτελισμένο πολιτικό προσωπικό όσο αυτό που εκπροσωπεί τον Ελληνισμό, ελλαδικό και κυπριακό, τις τελευταίες δεκαετίες –με αλησμόνητη εξαίρεση πανελληνίως τον Τάσο Παπαδόπουλο. Αν έχει ευθύνη ο ελληνικός λαός για την καταστροφή και τη ντροπή όπου είναι σήμερα βυθισμένος, η ευθύνη του εντοπίζεται μόνο στο ότι δεν επαναστάτησε. Αλλά ακόμα και το ενδεχόμενο της εξέγερσης το ατίμασε και το γελοιοποίησε ο μηδενισμός και αμοραλισμός των τάχα «αριστερών προοδευτικών και εκσυγχρονιστικών δυνάμεων».Τι εννοείτε όταν αναφέρεστε σε «επανάσταση» και «εξέγερση»;Ένοπλες επαναστάσεις, όπως καταλαβαίνετε, είναι πια αδύνατον να συμβούν. Εννοώ, να αντιδράσουν οι βασικοί θεσμοί λειτουργίας της συλλογικότητας: οι δικαστικές αρχές, οι πανεπιστημιακές Πρυτανείες, οι δικηγορικοί σύλλογοι, οι εκπαιδευτικοί κάθε σχολείου, τα ιδρύματα και σωματεία πολιτισμού, να βγουν οι πολίτες στους δρόμους και να διαδηλώσουν την πίστη τους στην ελευθερία και στην αξιοπρέπεια. Δεν είναι δυνατόν να διακυβεύεται η ανθρωπιά των ανθρώπων και να τη διαπραγματεύονται πολιτικοί στους οποίους ποτέ κανείς δεν θα ανέθετε ούτε τη διαχείριση ενός περιπτέρου.Μήπως οι Έλληνες «πάσχουν» από ανωριμότητα, παρελθοντολογία, επιπολαιότητα στο χειρισμό δύσκολων καταστάσεων και «κακομαθησιά», σε σχέση με άλλους λαούς, όπως τους «κατηγορούν»; Μήπως το «ένδοξο παρελθόν» έκανε εν τέλει κακό στους σημερινούς κατοίκους της Ελλάδας;Η προσωπική μου γνώμη είναι ότι οι σημερινοί Ελληνώνυμοι πάσχουμε μόνο ή κυρίως από ξιπασιά, ακριβώς όπως όλοι οι τριτοκοσμικοί απελεύθεροι, που τους γυαλίζουν οι χάντρες και τα καθρεφτάκια. Την πρόταση πολιτισμού που κόμισε και κομίζει ο Ελληνισμός στην ανθρωπότητα ούτε την καταλαβαίνουμε ούτε μας ενδιαφέρει –μας ενδιαφέρει μόνο το πρόστυχο κιτς που παράγει το Ελλαδέξ (ελλαδικό και κυπριακό) για τους τουρίστες. Ρωτήστε έναν βουλευτή του ΑΚΕΛ ή της «Νέας Δημοκρατίας» να σας απαντήσει: γιατί ο Παρθενώνας είναι μνημείο σημαντικότερο από τον Πύργο του Άιφελ ή από το Εμπάιαρ Στέιτ Μπίλντινγκ; Όταν από τη γενιά του Ευαγόρα Παλληκαρίδη, των Καραολή και Δημητρίου, του Γρηγόρη Αυξεντίου ή από τη γενιά του Σεφέρη, του Ελύτη, του Τσαρούχη, του Μάνου Χατζηδάκι, μας χωρίζουν ελάχιστες δεκαετίες, σε ποιους παράγοντες μπορούμε να αποδώσουμε τη ραγδαία κατρακύλα του Ελληνισμού στον σημερινό εφιάλτη; Είναι περισσότερο από φανερό ότι σε μία χρονική περίοδο όπου η εξέλιξη της τεχνολογίας δημιούργησε πρωτοφανείς δυνατότητες εξουσιασμού των μαζών, τις δυνατότητες αυτές τις εκμεταλλεύτηκαν, σε κυρίως Ελλάδα και Κύπρο, άνθρωποι με ποιότητα τραγικά χαμηλή.Τι σχέση έχουν, πιστεύετε, οι Έλληνες της Ελλάδας με τους Έλληνες της Κύπρου; Πολλοί είναι εκείνοι που διαπιστώνουν διαφορετική νοοτροπία, λογικές και άλλου είδους αντιμετώπιση ιστορικών αντιξοοτήτων, άλλες αναφορές και τρόπο σκέψης…Θέτει ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα η ερώτησή σας: από την προσωπική μου πείρα, τις εντυπώσεις μου και τα διαβάσματά μου, έχω σχηματίσει τη γνώμη (χωρίς να μπορώ να ισχυριστώ ότι είναι η σωστή) για μια καίρια διαφορά που υπήρχε, ως τα μέσα του 20ου αιώνα, του ελλαδικού Ελληνισμού από τον Ελληνισμό «της περιφέρειας», όπως έλεγαν τότε –τον αιγυπτιώτη, μικρασιατικό, ποντιακό, της Κριμαίας, των παραδουνάβιων περιοχών Ελληνισμό. Ο εκτός του ελλαδικού χώρου Ελληνισμός διέσωζε μάλλον μιαν αίσθηση υπεροχής της ελληνικότητας και καθόλου μειονεξίας έναντι των Ευρωπαίων της Δύσης. Αυτή η αίσθηση επέτρεπε στους Έλληνες να προσλάβουν τα επιτεύγματα της δυτικής Νεωτερικότητας για να υπηρετήσουν δικές τους ανάγκες, όχι για να μην υστερήσουν σε εκσυγχρονισμό από τους Ευρωπαίους. Έτσι η πρόσληψη δυτικών στοιχείων λειτουργούσε αφομοιωτικά και όχι μιμητικά, δεν μείωνε στο παραμικρό την ελληνικότητα των Ελλήνων η κριτική πρόσληψη δυτικών εθισμών και θεσμών –επέλεγαν, δεν πιθήκιζαν. Στην κυρίως Ελλάδα, δυστυχώς, εξαιτίας της Βαυαροκρατίας, μετά τον Καποδίστρια, και της μειονεξίας (μαζί και ξιπασιάς) που καλλιέργησαν οι κουΐσλινγκς της εποχής, οπαδοί του Κοραή, επικράτησε μια δουλική μειονεξία και νεκροφόρα μίμηση της Δύσης συνοδευόμενη με βαθιά περιφρόνηση για οτιδήποτε ελληνικό… Επειδή το θέμα είναι καίριο, θα μου επιτρέψετε να παραπέμψω σε ένα βιβλίο σχετικό που έχω γράψει, και έχει τον τίτλο: «Η Ευρώπη γεννήθηκε από το Σχίσμα», εκδόσεις «Ίκαρος».Ο κυπριακός Ελληνισμός, νομίζω, ότι ενσάρκωσε την ίδια συνείδηση υπεροχής έναντι της Δύσης, μέχρι την ανακήρυξη του νησιού σε ανεξάρτητο (;) κράτος. Η ενεργός ελληνική αυτοσυνειδησία των Κυπρίων γέννησε την τελευταία μεγάλη ανάσα του Ελληνισμού: τον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ. Δεν ξεχνώ, παιδί τότε, την εμβληματική μορφή του Πολύκαρπου Ιωαννίδη, που φορούσε, μια ζωή, φορεσιές από κυπριακό «αλαντζά» σαμποτάροντας το αγγλικό «κασμίρι».Αυτή η συνειδητή ελληνικότητα μοιάζει να χάθηκε οριστικά με την «ανεξαρτησία» της Κύπρου. Η κυπριακή κοινωνία μεταβλήθηκε ραγδαία και αδυσώπητα σε μια θλιβερή απομίμηση της ελλαδικής παρακμής και ντροπής.Γιατί βάζετε σε ερωτηματικό την ανεξαρτησία της Κύπρου; Και, επίσης, πού αναφέρεστε όταν λέτε πως «η κυπριακή κοινωνία μεταβλήθηκε ραγδαία και αδυσώπητα σε μια θλιβερή απομίμηση της ελλαδικής παρακμής και ντροπής»;Σε μία συνέντευξη δεν είναι δυνατόν να παραθέσω τεκμηριωμένη και γι’ αυτό πειστική καταγραφή μιας κοινωνικής πραγματικότητας. Νύξεις τολμώ, που παραπέμπουν σε πιστοποιήσεις της κοινής εμπειρίας. Είναι φανερό, σε κάθε νοήμονα, ότι ο Ελληνισμός της Κύπρου έφτιαξε κράτος αλλά ανεξάρτητο το κράτος του δεν είναι, είναι δέσμιο της ισχύος ενός διεθνούς τρομοκράτη, της Τουρκίας, που αρνείται προκλητικά τα στοιχειώδη της λογικής και του Διεθνούς δικαίου, επιβραβευόμενος από τα «πεφωτισμένα και λελαμπρυσμένα της Εσπερίας Έθνη», τα δικά μας, των ξιπασμένων ινδάλματα. Όσο για τη θλιβερή κυπριακή απομίμηση της ελλαδικής παρακμής και ντροπής, είναι στο χέρι καθενός να πιστοποιήσει την παραλληλία. Τουλάχιστον στο επίπεδο νοημοσύνης και αξιοπρέπειας.Σε πολλά από τα κείμενά σας μιλάτε για «ελλαδίτες» και όχι για «έλληνες». Γιατί;Ναι, διότι η πλειονότητα του πληθυσμού, απλώς και συμπτωματικά, κατοικεί την ελληνίδα γη, με νοοτροπία και συμπεριφορές διεθνοποιημένου καταναλωτή. Ένας Ελλαδίτης σήμερα κάτω των 50 ετών, δεν καταλαβαίνει τον Παπαδιαμάντη ή τον Ροΐδη, δεν ξέρει τι σημαίνει «τη Υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια». Όταν ακούει κανείς τα «ελληνικά» του Γιώργου Παπανδρέου, του Κώστα Σημίτη ή του Δημήτρη Χριστόφια και του Νίκου Αναστασιάδη πείθεται ότι μια ιστορία τρεισήμισι χιλιάδων χρόνων Ελληνισμού τελειώνει μέσα στην ντροπή.Δεν είναι πολύ σκληρό -ενδεχομένως και άδικο- αυτό που λέτε για τους συγκεκριμένους πολιτικούς;Αυτό, αγαπητέ κύριε Χατζηγεωργίου, ας αφήσουμε να το αποτιμήσει ο αναγνώστης μας. Το «ελληνικά» των πολιτικών μας τα κρίνω ως δάσκαλος, όχι ως οπαδός ή αντίπαλος.Ο ρεαλισμός ήταν πάντοτε η πυξίδα της σκέψης, της γραφής, της διδαχής σας; Ποτέ δεν ανατρέξατε στη… «μαγεία»;Νομίζω ότι εθιστήκαμε πια να λειτουργούμε καταναλωτικά και η καταναλωτική μας ευήθεια τρέφεται κυρίως με «εντυπώσεις». Και το πιο ασήμαντο ή άθλιο προϊόν μπορεί να διεκδικήσει τίτλους ποιότητας χάρις σε «περιτύλιγμα» που κερδίζει τις εντυπώσεις. Ακόμα και ένας εξόφθαλμα παρανοϊκός ή φαυλεπίφαυλος μπορεί να εκλεγεί πρωθυπουργός ή πρόεδρος Δημοκρατίας, αν ξοδέψει πακτωλούς για τη διαφήμισή του και πετύχει την «πλύση εγκεφάλου» των μαζών. Με αυτή τη «λογική» βαφτίζουμε «αισιοδοξία» ή «απαισιοδοξία», «ρεαλισμό» ή «ουτοπία», ό,τι θα ήθελαν να μας υποβάλλουν οι καλοστημένοι μηχανισμοί δημιουργίας των εντυπώσεων. Είμαστε σκλάβοι των «εφφέ», των συναισθημάτων, των ηχηρών πρωτοσέλιδων, της προπαγάνδας των τηλεοπτικών «ειδήσεων».Αναρωτιέμαι: όλα αυτά τα χρόνια υπήρξατε ποτέ «ασυνεπής» σε απόψεις σας, με το δικαίωμα του ανθρώπου που μπορεί να αναθεωρεί όσα παλαιότερα πίστευε εφόσον το γύρω περιβάλλον και οι συνθήκες αλλάζουν;Θα μου επιτρέψετε να παρατηρήσω ότι οι «απόψεις» ενός ανθρώπου, κάθε ανθρώπου, οι «γνώμες» του, οι «πεποιθήσεις» του είναι, κατά κανόνα, ατομικές επιλογές, προτιμήσεις, αρέσκειες με, κατά βάση, αυθαίρετο χαρακτήρα. Στο σημερινό πολιτισμικό «παράδειγμα» αυτή η αυθαιρεσία κατασφαλίζεται ως ατομικό «δικαίωμα» –οι συμβάσεις που κατοχυρώνουν τα ατομικά δικαιώματα έχουν την εξουσιαστική ισχύ νόμων «εξαναγκαστών κατά πάντων». Βάση, δηλαδή, του «πολιτισμού» μας είναι η κατασφάλιση της «ελευθερίας» ως ατομικού δικαιώματος επιλογών, νομική θωράκιση της ασυδοσίας των ενορμήσεων, ορέξεων, συμφερόντων. Γι’ αυτό και η προστασία των δικαιωμάτων, όταν θεμελιώνει τους όρους της συλλογικότητας, ταυτίζει τον πολιτισμό με τη βαρβαρότητα του ατομοκεντρισμού, όχι με το άθλημα ελευθερίας που είναι η κοινωνία των σχέσεων. Επομένως, ό,τι είναι ατομική επιλογή (απόψεις, γνώμες, πεποιθήσεις) το αλλάζουμε εύκολα. Ό,τι όμως είναι καρπός του αθλήματος αυθυπέρβασης, δηλαδή ελευθερίας από το «εγώ» προκειμένου να κατακτηθεί η κοινωνούμενη αλήθεια της σχέσης (της πίστης-εμπιστοσύνης, της αγάπης-αυτοπροσφοράς) δεν αλλάζει. Μπορεί να ωριμάζει η εκφραστική του σήμανση, αλλά ο σημαινόμενος στόχος δεν μεταβάλλεται.Σας χαρακτηρίζουν «φιλόσοφο» –πολλοί και «αιρετικό». Σίγουρα έναν από τους ελάχιστους της Ελλάδας που συνεχίζουν να αρθρώνουν λόγο. Τι σημαίνουν για σας τέτοιου είδους χαρακτηρισμοί;Στην ελληνική παράδοση αποδίδουμε χαρακτηρισμούς που έχουν μετριοπάθεια, σεμνότητα. «Φιλόσοφος» δεν είναι ο σοφός, αυτός που κατέχει τη σοφία, είναι ο «φίλος» της σοφίας, ο εραστής της γνώσης, αυτός που αγαπάει την αλήθεια και την αναζητάει. Ο χαρακτηρισμός, επομένως, του «φιλοσόφου» είναι τιμή και έπαινος. Το νόημα της λέξης «αιρετικός» έχει σήμερα πολύ απομακρυνθεί από το αρχικό περιεχόμενο που οι Έλληνες απέδιδαν σε αυτή τη λέξη. Σήμερα η «αίρεση» παραπέμπει στην εκδοχή της αλήθειας ως ιδεολογίας, δηλαδή ως ατομικής επιλογής οριστικά (ή και αλάθητα) διατυπωμένων «πεποιθήσεων». Ο «αιρετικός» αμφισβητεί ή και αρνείται τους κώδικες βεβαιότητας της ιδεολογίας, έχει επιλέξει ατομικές «πεποιθήσεις» που δεν συντονίζονται με τις υποχρεωτικές για τους «πιστούς» οπαδούς της ιδεολογίας «αρχές» και βεβαιότητες. Έτσι η λέξη «αιρετικός» προσλαμβάνει σήμερα μάλλον θετικό περιεχόμενο: σημαίνει τον άνθρωπο που αμφισβητεί τα «αλάθητα» δόγματα των ιδεολογιών, τις κονσερβαρισμένες υποχρεωτικές «πεποιθήσεις». Σημαίνει τον άνθρωπο που ψάχνει για εμπειρική πρόσβαση στην αλήθεια. Αυτά, λοιπόν, περίπου, σημαίνουν για μένα οι χαρακτηρισμοί «φιλόσοφος» και «αιρετικός».Σε σχέση με τη θρησκεία έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά για τις απόψεις σας. Με απλά λόγια: τι σημαίνει για σας σήμερα ορθοδοξία; Ορθοδοξία καθιερώθηκε να ονομάζουμε την ελληνική εκδοχή της χριστιανικής Εκκλησίας, την ελληνική εμπειρία και μαρτυρία του εκκλησιαστικού γεγονότος. Η Εκκλησία δεν είναι μια επιπλέον, έστω «καλύτερη» από τις άλλες, θρησκεία. Είναι ένα γεγονός, ένας τρόπος, ένα πώς φανερώνει την αλήθεια –και «αλήθεια» είναι η ύπαρξη ελεύθερη από τον χρόνο, τον χώρο, τη φθορά, τον θάνατο. Οι Έλληνες είχαν ονομάσει «εκκλησία του δήμου», όχι απλώς μια γενική συνέλευση των πολιτών, αλλά την πράξη, το έργο του ποιείν τα πολιτικά: να πραγματώνουν οι πολίτες και να φανερώνουν την «πόλιν», δηλαδή έναν άλλο τρόπο ύπαρξης και συνύπαρξης που αποβλέπει όχι πια απλώς στην ανάγκη (στην κοινωνίαν της χρείας) αλλά στην αλήθεια (στην κοινωνίαν του αληθούς, στην κατά λόγον-αρμονίαν, κοσμιότητα). Με την ίδια αυτή ελληνική σημασία προσέλαβαν τη λέξη εκκλησία και οι Χριστιανοί: μια σύναξη που πραγματώνει και φανερώνει τον κατ’ αλήθειαν «τρόπο» της ύπαρξης και της συνύπαρξης, την ελευθερία από τις αναγκαιότητες των ατομοκεντρικών ενορμήσεων –ελευθερία της ερωτικής αυθυπέρβασης και αυτοπροσφοράς.Για το τέλος, μια ερώτηση -προσωπική μου απορία- σε έναν άνθρωπο σαν κι εσάς: ποιο είναι το νόημα της ζωής, κύριε Γιανναρά;Το νόημα της ζωής δεν μπορεί, ευτυχώς, να εντοπιστεί σε μια συνταγή, σε ένα δέον. Μπορούμε ποτέ να ζήσουμε τον έρωτα ακολουθώντας συνταγές, συμβουλές ή παραινέσεις; Το νόημα της ζωής, όπως ακριβώς και ο έρωτας, χαρίζεται σαν αντίδοτο στην άσκηση για την πραγμάτωση της ελευθερίας από το «εγώ». Γι’ αυτό και μέσα σε ένα πολιτισμικό «παράδειγμα» θεμελιωμένο στην απόλυτη προτεραιότητα θωράκισης του «εγώ», τόσο το «νόημα» της ζωής όσο και ο έρωτας είναι κατακτήσεις μόνο για λίγους πεισματάρηδες.Φωτογραφία: Πηνελόπη Μασούρη

This post is only available in Greek.O Anthony Marra παραχώρησε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη στη Λένα Παπαδημητρίου για το περιοδικό BHMAgazino, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Ο Τσάρος της αγάπης και της τέκνο (μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης).Ένας τσάρος κάνει το σουλάτσο του στις ΗΠΑ του Τραμπ. Ο εμμονικός με τη ρωσική και τσετσενική Ιστορία πεζογράφος της νεότατης αμερικανικής γενιάς επιστρέφει με το καινούργιο βιβλίο του και εξηγεί στο BHMAgazino γιατί η Ιστορία είναι ο πιο επινοητικός αφηγητής ιστοριών.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 29 Ιανουαρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω:Μετά τον πολυβραβευμένο Αστερισμό ζωτικών φαινομένων, ο σημαντικότερος ίσως πεζογράφος της νεότατης αμερικανικής γενιάς με ήδη πολλούς φαν ανά τον κόσμο (ανάμεσά τους η Σάρα Τζέσικα Πάρκερ) επιστρέφει με το βιβλίο Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο (εκδ. Ίκαρος), στην αριστοτεχνική μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη. Χωρίς να κρύβει την εμμονή του με την Ιστορία, ο 32xpovos Άντονι Μάρα δημιουργεί ένα σαρωτικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα ή μια συλλογή εννέα διηγημάτων που διαβάζονται σαν ενιαίο μυθιστόρημα (όπως θέλεις το εκλαμβάνεις) με φόντο τη Σοβιετική Ένωση, πριν και μετά τη διάλυσή της. Ο Μάρα περισυλλέγει snapshots ζωής, με ήρωες εκείνους που η ιστοριογραφία συχνά αποπειράται να σβήσει: τους απλούς ανθρώπους. Το πρώτο διήγημα π.χ. εκτυλίσσεται το 1937, στο απόγειο δηλαδή των σταλινικών διώξεων, με ήρωα τον ζωγράφο-διορθωτή Ρομάν Μάρκιν που «εξαφανίζει» με αερογράφο πρόσωπα για λογαριασμό του τμήματος προπαγάνδας. Στη συζήτηση με το BHMAgazino, ο αμερικανός συγγραφέας που επιμένει να καταδύεται στο ρωσικό και τσετσενικό σύμπαν, μιλάει για τη Ρωσία του Πούτιν, την Αμερική του Τραμπ και για το γιατί η Ιστορία είναι ο πιο εφευρετικός αφηγητής ιστοριών.Είναι κάτι παραπάνω από προφανές ότι έχετε μια εμμονική σχέση με την Ιστορία. Τι είστε, λοιπόν, τελικά, ένας αφηγητής ιστοριών ή ένα σπασικλάκι της Ιστορίας; «Υπέροχη ερώτηση, αλλά δεν νομίζω ότι επιδέχεται μια απάντηση του τύπου ή το ένα ή το άλλο. Πάνω απ' όλα είμαι ένα σπασικλάκι της Ιστορίας και δεν υπάρχει πιο επινοητικός αφηγητής ιστοριών από την ίδια την Ιστορία». Οι ΗΠΑ αγνοούσαν την ύπαρξη της Τσετσενίας, τουλάχιστον έως τις βομβιστικές επιθέσεις στον Μαραθώνιο της Βοστώvns, το 2013. Το δικό σας ενδιαφέρον για αυτήν γεννήθηκε μόλις φτάσατε για σπουδές στην Αγία Πετρούπολη, λίγες μάλιστα ημέρες μετά τη δολοφονία της δημοσιογράφου Άννα Πολιτκόφσκαγια που αποκάλυψε τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα ρωσικά στρατεύματα στην Τσετσενία. Αλήθεια, δεν φοβηθήκατε να προσεγγίσετε μυθοπλαστικά ένα τόσο εύθραυστο διεθνές ζήτημα; «Η λογοτεχνία οφείλει να καταπιάνεται με σύνθετα και αμφιλεγόμενα ζητήματα. Για τους αναγνώστες που έχουν την τύχη να ζουν σε χώρες οι οποίες απολαμβάνουν ειρήνη, ένα μυθιστόρημα είναι ενδεχομένως το πιο κοντινό σημείο που θα καταφέρουν ποτέ να φτάσουν σε χώρες όπως η Τσετσενία, η Συρία ή το Ιράκ. Οι αναγνώστες είναι διατεθειμένοι να ταξιδέψουν οπουδήποτε στη λογοτεχνία, φτάνει η ιστορία να είναι αρκετά καλή. Ζητώντας από τους αναγνώστες να βιώσουν συμπόνια για τα θύματα αυτών των συγκρούσεων και να ταυτιστούν με αυτά μοιάζει ακόμη πιο ουσιαστικής σημασίας σήμερα που η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με την προσφυγική κρίση. Υπό μια πιο ευρεία έννοια, εστίασα περισσότερο το ενδιαφέρον μου σε εκείνους για τους οποίους μαθαίνουμε τα λιγότερα: τους απλούς πολίτες. Παρότι ο Αστερισμός ζωτικών φαινομένων καταδύεται στην Ιστορία της συγκεκριμένης περιοχής, η ιστορία των επιπτώσεων του πολέμου στους κανονικούς ανθρώπους θα μπορούσε γεωγραφικά να έχει τοποθετηθεί οπουδήποτε».Ανακαλύψατε τίποτα παράδοξο κατά τη διάρκεια της έρευνας σας στη ρωσική και την τσετσενική Ιστορία; «Πολλά παράδοξα! Τις προάλλες διάβαζα το βιβλίο «The Invention of Russia: The Journey from Gorbachev's Freedom to Putin's War» του Αρκάντι Οστρόβκσι. Γράφει ότι τη δεκαετία του 1930 οι εργάτες στα βρετανικά ναυπηγεία έβρισκαν πάνω στην εισαγόμενη ξυλεία μηνύματα γραμμένα με κάρβουνο. Προέρχονταν από τους φυλακισμένους στα γκούλαγκ της Σιβηρίας· τα μηνύματα αυτά πάνω στους κορμούς που έκοβαν ήταν ο μοναδικός τρόπος επικοινωνίας τους με τον έξω κόσμο. Ο Οστρόβκσι δεν αφιερώνει σε αυτό παρά μία ή δύο αράδες μέσα στο βιβλίο του, όμως από μια τέτοια μικρή στιγμή μπορεί να ξεπηδήσει ολόκληρο μυθιστόρημα».Δεδομένου ότι έχετε ερευνήσει εις βάθος τη Ρωσία και τη ρωσική νοοτροπία... πώς θα περιγράφατε, αλήθεια, τη Ρωσία του Πούτιν; Έχει ελπίδες να γίνει ξανά μεγάλη;«Όταν ξεκίνησα να γράφω για τη Ρωσία πριν από εννέα χρόνια, διατηρούσα ακόμη κάποιες ελπίδες. Η τελευταία δεκαετία κατάφερε σε μεγάλο βαθμό να της σβήσει. Οι δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του '90 ξεχαρβαλώθηκαν κάτω από το καθεστώς Πούτιν. Το κράτος δικαίου δεν λειτουργεί πλέον. Ο Πούτιν κατέστησε την προεδρία το δικό του προσωπικό κελί· δεν μπορεί να δραπετεύσει, από το φόβο των αντιποίνων. Υποψιάζομαι ότι θα κυβερνά τη Ρωσία για το υπόλοιπο της ζωής του. Ωστόσο, τα κράτη είναι μεγαλύτερα από τους πολιτικούς τους. Η ίδια χώρα που πάραξε τον Πούτιν έχει παράξει και ης "Pussy Riot". Η Ρωσία του Πούτιν δεν θα γίνει ποτέ μεγάλη, η Ρωσία, όμως, των "Pussy Riot" ήδη είναι».Πόσο δημοφιλής είστε στη σημερινή Ρωσία; «Τα βιβλία μου δεν έχουν κυκλοφορήσει στη Ρωσία, κάτι βέβαια που δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη, δεδομένου ότι δεν απεικονίζουν ιδιαιτέρως κολακευτικά τη ζωή υπό το καθεστώς του Πούτιν. Έχω, βεβαίως, δώσει ομιλίες σε μερικά πανεπιστήμια και συνεντεύξεις σε αντιπολιτευόμενες εφημερίδες, αλλά υποψιάζομαι ότι έξω από τους λόγιους κύκλους είμαι άγνωστος».Οι τόσο ξεχωριστές αλλά και τόσο άρρηκτα συνδεδεμένες ιστορίες στο τελευταίο σας βιβλίο είναι γραμμένες με φόντο την πολυτάραχη Ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης πριν και μετά τη διάλυσή της. Και όμως, ο αναγνώστης έχει την αίσθηση ότι κεντρικός καμβάς σας είναι οι ανθρώπινες ιστορίες. Θα λέγατε ότι ως επί το πλείστον γράφετε για εκείνους που η ιστοριογραφία αγωνίζεται να σβήσει; «Αναμφίβολα, αυτός είναι ένας ωραίος τρόπος να το θέσει κανείς. Και, ναι, αυτός είναι μέχρι τώρα ο στόχος της δουλειάς μου: να επαναδημιουργήσω αυτές τις σκόρπιες ιστορίες που η Ιστορία έχει λησμονήσει, αγνοήσει ή σβήσει».Θα λέγατε ότι «Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο» είναι ένα πολιτικό βιβλίο; «Όταν γράφεις για εξαιρετικά φορτισμένες στιγμές της Ιστορίας, δεν είσαι στην πραγματικότητα σε θέση να αποφύγεις την πολιτική, οπότε, υπό αυτή την έννοια, ναι, είναι. Και ο Αστερισμός ζωτικών φαινομένων και Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο έχουν ως επίκεντρο χαρακτήρες που βρίσκονται μακριά από τις πηγές της πολιτικής εξουσίας αλλά κοντά στις επιπτώσεις τους. Και τα δύο βιβλία εξερευνούν τους τρόπους με τους οποίους η πολιτική μπορεί να διαποτίσει και να διαφθείρει την προσωπική σφαίρα. Αμφότερα εκτυλίσσονται σε περιοχές του πλανήτη όπου το κόστος το οποίο καλούνται να πληρώσουν εκείνοι που αντιτίθενται στην κεντρική εξουσία είναι πολύ υψηλότερο από αυτό που βαραίνει όσους πράττουν το ίδιο στις περισσότερες δυτικές χώρες. Κανένα όμως από τα δύο δεν έχει δική του πολιτική ατζέντα».Από την πρώτη σελίδα του «Τσάρου» εισπράττει κανείς μια εσάνς επιστημονικής φαντασίας. Νομίζω ότι οι τελευταίες σελίδες το επιβεβαιώνουν... «Τείνουμε να σκεφτόμαστε τις δυστοπίες και τα αποκαλυπτικά μελλοντικά σύμπαντα αποκλειστικά ως προϊόντα της επιστημονικής φαντασίας. "Star Wars", "The Hunger Games", "Mad Max" κ.τ.λ. Και όμως για κάποιον που ζει εν έτει 1999 στο Γκρόζνι, η αποκάλυψη έχει ήδη έρθει. Για κάποιον στη Μόσχα του 1937, η δυστοπία βρίσκεται παντού. Δεν χρειάζεται να κοιτάζουμε στα αστέρια ή στο μέλλον. Για πολύ κόσμο, βρίσκεται ήδη εδώ».Διορθώστε με αν κάνω λάθος, αλλά λέγεται ότι έχει πλέον λήξει η ενασχόληση σας με τον ρωσικό κόσμο και ότι αυτή την περίοδο γράφετε ένα μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται στο Λος Άντζελες και στην Ιταλία. Θα εξετάζατε, αλήθεια, να γράψετε κάτι για την Ελλάδα; Με την πρωτοφανή οικονομική κρίση που παρ' ολίγον να αποσταθεροποιήσει ολόκληρη την Ευρώπη και με τα κύματα των προσφύγων, γράφεται εδώ μπόλικη Ιστορία. Σας διαβεβαιώ υπάρχουν άπειροι, ημιφωτισμένοι κανονικοί άνθρωποι... «Ένας από τους λόγους για τους οποίους ασχολήθηκα με την Τσετσενία ήταν η απουσία μυθιστορημάτων που να εξετάζουν τη νεότερη Ιστορία της στην αγγλική γλώσσα. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει για την Ελλάδα. Έχετε δίκιο, δεν υπάρχει κεφάλαιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής Ιστορίας πιο δραματικό και πιο επείγον από αυτό της Ελλάδας. Όμως, η Ελλάδα μπορεί να περηφανεύεται για μια σφύζουσα λογοτεχνική παράδοση, η οποία ήδη παράγει τα κείμενα εκείνα που θα δώσουν ζωή και νόημα σε όλο αυτό το κομμάτι της Ιστορίας. Ωστόσο, αν κάποιος προθυμοποιηθεί να με φιλοξενήσει στη χώρα σας, θα ήμουν αληθινά πανευτυχής να ξεκινήσω μια έρευνα».Το βιβλίο είναι, μεταξύ άλλων, προφητικό. Σας θυμίζω ότι ένας από τους ήρωές σας, ο Σεργκέι, διαβάζει την αυτοβιογραφία του Ντόναλντ Τραμπ όταν ξεκινά εντατικά μαθήματα αγγλικών.«Ήταν καθαρά συμπτωματικό. Έγραψα το συγκεκριμένο σημείο πολύ πριν ο Τραμπ ανακοινώσει την υποψηφιότητα του για την προεδρία και πραγματικά δεν είχα ιδέα τι μας επιφύλασσε η μοίρα. Στην εν λόγω ιστορία προσπάθησα να φανταστώ ποιο θα ήταν το ιδεώδες πρότυπο για έναν επίδοξο κομπιναδόρο. Στην κατηγορία "κραυγαλέοι, άθλιας αισθητικής, επίχρυσοι καλλιτέχνες του κώλου", ο Ντόναλντ Τραμπ είναι βασιλιάς».Θεωρείτε όχι υπάρχει μια κατηγορία Αμερικανών έτοιμων να πιστέψουν στο οτιδήποτε, ακόμη και αν πρόκειται για κάτι που αψηφά τη λογική τους; Εκτός, βέβαια, από τους θαυμαστές του Τομ Χανκς που αναφέρετε στο βιβλίο... «Αναμφίβολα, θα τοποθετούσα στην κορυφή της λίστας τους ένθερμους φαν του Ντόναλντ Τραμπ. Οποιονδήποτε αγόρασε ένα από τα γελοία κόκκινα καπέλα του. Είναι αποθαρρυντικό το πόσο επιρρεπείς στη φαντασιοπληξία ―όσο εξωπραγματική, παράλογη και σκληρή και αν είναι αυτή― αποδεικνύονται πολλοί από τους συμπατριώτες μου. Μεγάλωσα στην Ουάσιγκτον Ντι Σι και η πιτσαρία της γειτονιάς μου είναι ένα μέρος με το όνομα "Comet Ping Pong". Ο πιο στενός παιδικός φίλος μου εργαζόταν εκεί όταν πριν από μερικές εβδομάδες εμφανίστηκε ένας παλαβός με ένα αυτόματο και άνοιξε πυρ (ευτυχώς, χωρίς να υπάρξει κανένας τραυματίας). Ποιο ήταν το κίνητρο του πιστολέρο; Είχε διαβάσει μια "ψευδή είδηση" ότι μέσα από αυτήν την πιτσαρία η Χίλαρι Κλίντον συντόνιζε μια σατανιστική, κανιβαλιστική επιχείρηση παιδικής πορνείας (σ.σ.: με «πελάτες» ανώτατα στελέχη της εκστρατείας της). Και σαν να μην ήταν αυτό αρκετά τρομακτικό, ο σύμβουλος εθνικής ασφαλείας του νεοεκλεγέντος αμερικανού Προέδρου (σ.σ.: Μάικλ Φλιν) είχε τουιτάρει τους προηγούμενους μήνες αυτή τη θεωρία συνωμοσίας (σ.σ.: σύμφωνα με την οποία μικρά παιδιά εκπορνεύονται σε Δημοκρατικούς). Τώρα, οι τρόφιμοι διευθύνουν το άσυλο».Εσείς τι είδους Αμερικανός είστε;  «Αυτή την εποχή, ένας αποκαρδιωμένος Αμερικανός. Ποτέ δεν υπήρξα πιο περήφανος που είμαι Αμερικανός όσο όταν εξελέγη ο Ομπάμα, ποτέ πιο ντροπιασμένος από όσο όταν εξελέγη ο Τραμπ. Το βιογραφικό του Ομπάμα, η πίστη του στη δυνατότητα της ελπίδας και της αλλαγής, ήταν η επιβεβαίωση ότι η ελπίδα που είχα για την Αμερική είχε βάση. Η προκατάληψη και η ηλιθιότητα του Ντόναλντ Τραμπ και όλων αυτών που εκείνος αντιπροσωπεύει δεν ήταν παρά η θλιβερή επιβεβαίωση ότι και ο φόβος μου για την Αμερική είχε βάση».Στην εισαγωγή του τελευταίου βιβλίου της, «Iron Curtain» («Σιδηρούν παραπέτασμα»), η πολιτογραφημένη Πολωνή Αμερικανίδα Αν Άπλμπαουμ γράφει: «Έχουν υπάρξει καθεστώτα που προσέβλεπαν στον απόλυτο έλεγχο όχι μόνο των οργάνων του κράτους αλλά της ίδιας της ανθρώπινης φύσης». Αποφαίνεται δε ότι θα έπρεπε να μελετούμε σήμερα ενδελεχώς τους τρόπους με τους οποίους λειτουργούσε ο ολοκληρωτισμός στο παρελθόν, καθότι «δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι τα κινητά τηλέφωνα, το Διαδίκτυο και οι φωτογραφίες από δορυφόρο δεν θα καταλήξουν εργαλεία ελέγχου». Συμφωνείτε; «Οι βασικοί κίνδυνοι του "κράτους επιτήρησης" ("surveillance state"), τους οποίους φέρνουν στο φως άνθρωποι όπως ο Έντουαρντ Σνόουντεν, πάντα προβάλλονταν στο μέλλον. Όσα και να τους προσάψει κανείς, και ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος και ο Μπαράκ Ομπάμα λειτουργούσαν στο πλαίσιο δημοκρατικών, φιλελεύθερων κανόνων. Δεν υπήρξε ποτέ μεγάλος κίνδυνος κάποιος από τους δύο να επιδοθεί σε εκτεταμένη κατασκοπεία ή στο μεθοδευμένο φίμωμα των αντίπαλων φωνών. Ο αληθινός κίνδυνος ήταν πάντα η πιθανότητα αυτές οι ισχυρές και μη σεβόμενες την ιδιωτικότητα τεχνολογίες να πέσουν στα χέρια ενός παντελώς αστοιχείωτου προέδρου, χωρίς κανέναν σεβασμό ή πίστη στο κράτος δικαίου και θεσμών. Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, αυτή η πιθανότητα τοποθετούνταν πέρα από τον ορατό ορίζοντα, στο απώτερο μέλλον. Το πρόβλημα με το μέλλον έγκειται στο ότι πάντα γίνεται παρόν».Η άνοδος της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο μοιάζει με εφιαλτική ηχώ της δεκαετίας του 1930. Πώς, αλήθεια, εξηγείτε την εγγενή σχεδόν αδυναμία της ανθρωπότητας να διδαχθεί από την Ιστορία; «Είναι μια εύλογη ερώτηση που όλοι αγωνίζονται να απαντήσουν. Ένα αρκετά ισχυρό επιχείρημα που έχω διαβάσει είναι ότι η τελευταία γενιά που μπορούσε να ανακαλέσει μνήμες από τη δεκαετία του 1930 έχει φύγει από τη ζωή. Δεν υπάρχει δηλαδή πλέον μια ζωντανή μνήμη τού πού μπορεί να οδηγήσει η ακροδεξιά, εθνικιστική, λαϊκιστική δημαγωγία. Πιθανώς, οι έχοντες την τύχη να ζουν τα τελευταία εβδομήντα χρόνια ειρήνης να θεωρούν ότι αυτό είναι το status quo και όχι η παρέκκλιση στην ευρωπαϊκή Ιστορία, γεγονός που δικαιολογεί την τάση τους να δρουν με λιγότερη σύνεση. Όσον αφορά την αδυναμία μας να διδαχθούμε από την Ιστορία, θα έλεγα ότι είμαστε ικανοί να μάθουμε μόνο αυτό το οποίο είμαστε διατεθειμένοι να ακούσουμε».Τελικά «Ο τσάρος της αγάπης και της τέκνο» είναι αποκλειστικά προϊόν ιστορικής έρευνας και επινόησης; Δεν μπήκατε στον πειρασμό να ενσταλάξετε αυτοβιογραφικά στοιχεία; «Και βέβαια. Υπάρχουν κάμποσες μικρές, αυτοβιογραφικές αναφορές. Για παράδειγμα, τα σχόλια για τον Τζιμ Κάρεϊ από το "Γραφείο Ταξιδίων του Γκρόζνι", τα αλίευσα από μια συζήτηση που είχα με ένα φαν του Κάρεϊ στην Τσετσενία. Αλλά και αρκετές από τις περιγραφές και τις εμπειρίες του Αλεξέι είναι ατόφιες δικές μου εμπειρίες, από το διάστημα που έζησα ο ίδιος στη Ρωσία. Όσο για το δικό μου καταδικασμένο παιδικό όνειρο, ότι θα γίνω αστροναύτης, είναι η κόντα (σ.σ.: κατακλείδα στη μουσική) που κλείνει τον "Τσάρο". Τέλος, οι καλύτερες ατάκες του βιβλίου για πρώτη φορά δοκιμάστηκαν σε συζητήσεις ανάμεσα σε εμένα και τους γονείς μου ή το κορίτσι μου».Θα μπορούσατε να μου περιγράψετε μια συνηθισμένη ημέρα σας; «Κάποτε άκουσα έναν συγγραφέα να λέει ότι δουλεύει μόνο όταν έχει έμπνευση και φροντίζει ώστε να εμπνέεται 9.00 με 5.00. Κάπως έτσι μοιάζει λίγο πολύ μια συνηθισμένη ημέρα στη ζωή μου».

This post is only available in Greek.Ο Δημήτρης Νόλλας, με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του με τίτλο Οι ιστορίες είναι πάντα ξένες (Τα διηγήματα 1974-2016), που συγκεντρώνει το σύνολο του έως τώρα διηγηματογραφικού έργου του σε έναν τόμο, παραχώρησε μια αποκλειστική συνέντευξη στον Δημήτρη Φύσσα για την Athens Voice.Ο Δημήτρης Φύσσας μεταξύ άλλων σημειώνει: “Ο «Ίκαρος» ετοίμασε ένα ακόμα βιβλίο – σημείο αναφοράς κι εγώ, παλαιόθεν φαν του κ. Νόλλα, έσπευσα να του πάρω την πρώτη συνέντευξη που δίνει για το «Οι ιστορίες είναι πάντα ξένες».”Απολαύστε τη συνέντευξη παρακάτω:

This post is only available in Greek.H ελληνίδα ποιήτρια και ακαδημαϊκός, Κική Δημουλά, με αφορμή την έκδοση της ποιητικής της συλλογής Άνω τελεία, συνομίλησε με τον δημοσιογράφο Γιάννη Χατζηγεωργίου στο περιοδικό Φιλgood της εφημερίδας Φιλελεύθερος στην Κύπρο.Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε την Κυριακή 11 Δεκεμβρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω: Υπάρχουν απαντήσεις στο «Πρέπει να είναι πιστή η αγάπη; Κι αν δεν είναι, εμείς τι πρέπει; Με σταυρωμένα τα χέρια ν’ αγαπάμε;», κυρία Δημουλά;Νομίζω ότι ο μόνος που σίγουρα θ’ απαντούσε «ναι, με σταυρωμένα τα χέρια ν’ αγαπάμε», είναι ο Χριστός... Όσο για τους θνητούς, θ’ απαντούσαν ανάλογα με τη συμβουλή που θα τους έδινε η αντοχή τους... Να μου συγχωρεθεί που σε κάθε απάντηση θα προτάσσω το «νομίζω». Είναι μια ευγενής, ίσως και συνετή συγκάλυψη του ειλικρινούς «δεν ξέρω».Τι δεν ξέρετε από τη ζωή;… Δεν ξέρω πώς μπορεί να είναι ωραία. Δεν ξέρω επίσης πώς, ενώ δεν είναι ωραία -τουλάχιστον συνεχώς- είναι επιθυμητή και αγαπητή συνεχώς.Τι είναι αυτό που την κάνει τόσο δυσάρεστη κάποιες φορές;Ό,τι κάνουν τα δυσάρεστα πράγματα. Και προπάντων η μνήμη, η υπενθύμιση του χρόνου ότι περνάει και επομένως θα χάσω αυτό που συμπαθώ ή δεν συμπαθώ. Δεν είναι λίγο αυτό –ο χρόνος δεν είναι μικρό πράγμα για τη ζωή.Το πέρασμα του χρόνου σας φόβιζε ποτέ;Όταν ήμουνα 16 δεν με φόβιζε. Όταν ήμουνα 20 δεν με φόβιζε. Αλλά μετά τα 35 άρχισαν να με πιάνουν τρεμούλες…Τώρα;Τώρα δεν μπορώ ούτε να το σκεφτώ. Τώρα φοβάμαι πάρα πολύ. Πραγματικά πάρα πολύ. Τίποτ’ άλλο δεν φοβάμαι. Κι ένας τρόπος για να καταπολεμήσω αυτό το φόβο ήταν ότι καθόμουν κάτω κι έγραφα ένα βιβλίο. Αυτό διώχνει λίγο το χρόνο από μπροστά μου…Τι είναι για σας η αγάπη;Είναι ένα άγνωστο πράγμα… Ένα εντελώς άγνωστο και αβέβαιο πράγμα. Δεν ξέρω τι είναι η αγάπη.Γιατί το λέτε αυτό;Γιατί, αγαπητέ μου, δεν ξέρουμε τι είναι η ψυχή. Όπως επίσης δεν ξέρουμε και τι είναι τα αισθήματα. Τίποτα δεν ξέρουμε! Τίποτα δεν είναι σταθερό σ’ αυτό τον κόσμο και τίποτα δεν έχει μόνο μία μορφή διαρκώς. Έτσι και η αγάπη: αλλάζει συνεχώς. Σκεφτείτε πώς η πολλή αγάπη γίνεται ξαφνικά καθόλου αγάπη! Επομένως, ρωτάω κι εσάς, τι είναι η αγάπη;Δεν είχατε ποτέ τη βεβαιότητα στη ζωή σας ότι αγαπηθήκατε πολύ;Όχι. Τώρα, αν εννοείτε εάν αγαπήθηκαν τα ποιήματά μου, αυτό είναι μία άλλη ιστορία. Εγώ δεν μπορώ να πω ότι αγαπήθηκα πολύ από πολλούς ανθρώπους. Απ’ τα παιδιά μου, ναι. Απ’ τη μάνα μου, ναι. Από τον Άθω Δημουλά, όσο έπρεπε να αγαπηθώ, γιατί οι υπερβολές δεν είναι ωραίες. Εγώ, ναι, αγάπησα πάρα πολύ. Και τον Άθω Δημουλά, και τις μέρες που περνούσαν, και τις κακές μέρες που περνούσαν…Με ποιο τρόπο αγαπούσατε και τις κακές μέρες;… Κι αυτές τις αγαπούσα πολύ. Αν μου έλεγαν ότι έχω άλλα πέντε χρόνια με δυσάρεστες μέρες, αρκεί να μην είναι απώλειες ζωής δικών μου ανθρώπων, ευχαρίστως θα ζούσα πέντε χρόνια δυσάρεστες μέρες.Πώς μεταφράζεται σ’ εσάς η έκφραση «είμαι καλά»;«Είμαι καλά» σημαίνει ξεχνάω το θάνατο. Συνέβη κάτι, πέρασε λίγος χρόνος, ίσως και τριών λεπτών, που να μην σκέφτομαι το θάνατο; Τότε είμαι καλά! Όταν δεν τον σκέφτομαι είμαι καλά.Με ποιο τρόπο διαχειριστήκατε στο παρελθόν τις απώλειες πολύ αγαπημένων σας προσώπων;Πολύ άσχημα. Πολύ βαριά. Και με μεγάλη κατάθλιψη. Άλλαξε όλη μου η ζωή. Κι όταν μιλάμε για απώλειες, εννοώ την απώλεια του Άθου Δημουλά. Καμία άλλη απώλεια δεν είναι τέτοιας βαρύτητας όσο η απώλεια ενός ανθρώπου με τον οποίο ζει κανείς 35 χρόνια και ξαφνικά δεν υπάρχει. Δεν είναι απλό πράγμα, είναι εφιαλτικό.Υπάρχει κάποιος τρόπος που να απαλύνει αυτός ο πόνος;Ευτυχώς ο χρόνος βάζει το χεράκι του και δεν έχουμε αυτή την οξύτητα του πόνου που μοιάζει με τρέλα –γιατί δεν ξεχνάμε. Κι είναι τρέλα, ειδικά τον πρώτο καιρό, γιατί δεν μπορείς να καταλάβεις τι έχει συμβεί. Πώς χάθηκε ένας άνθρωπος. Δεν είναι εύκολο. Είναι τρομακτική και αδύνατη η περιγραφή του αισθήματος που παίρνει τη θέση αυτής της απώλειας.Πονέσατε πολλές φορές στη ζωή σας;Το έχω λίγο εύκολο αυτό. Δεν μου κάνει κόπο να πονέσω. Ίσως ξεπονάω εύκολα για τα μικρά πράγματα. Αλλά, τελοσπάντων, πρέπει να πω ότι είμαι ευπαθής, είμαι εύθικτη στον πόνο.Τότε τι είναι η χαρά;Είναι κάτι εντελώς στιγμιαίο. Χαρά είναι να μπορείς να εκτοπίζεις τις ανησυχίες.Η ευτυχία ήταν γνώρισμα μακριά από τη δική σας ζωή;Έχω ζητήσει πολλές φορές και μετά συντριβής συγγνώμη από καταστάσεις ευτυχισμένες που τις παρερμήνευσα ως φειδωλές ή και αβέβαιες, ενώ δεν ήταν.Είναι, λοιπόν, η «ευτυχία» μία δύσκολη λέξη για σας;Δεν είναι δύσκολη, όχι. Γιατί η ευτυχία είναι έτσι κι αλλιώς μία άγνωστη λέξη. Δεν ξέρω καν αν υπάρχει αυτό το πράγμα στον κόσμο. Εκτός κι αν κοροϊδεύουμε τους εαυτούς μας λέγοντας «είμαι ευτυχισμένος». Τι είναι αυτή η ευτυχία που, αν υπάρχει, δεν μπορούν να την έχουν όλοι άνθρωποι;Τότε μήπως όλοι ζούμε δυσάρεστες ζωές;Δεν ξέρω. Είναι άπιαστα και απρόοπτα τα πράγματα που συντελούν στο να αλλάζει η διάθεσή μας ξαφνικά. Δεν προβλέπονται αυτά. Μπορεί ένα πάρα πολύ δυσάρεστο πράγμα εμένα να μην με αγγίξει και ένα πολύ λίγο δυσάρεστο για τους άλλους, εμένα να με διαλύσει. Είναι θέμα ψυχής το τι μπορεί μία ψυχή να αντιμετωπίσει ηρωικά.Πότε γίνεται ηρωίδα η ψυχή;Κάθε μέρα.Με ποιο τρόπο;Γιατί κάθε μέρα χάνει. Κι είναι φοβερό να ξέρεις ότι αυτή η ψυχή, την οποία δεν έχεις δει και ποτέ σου, την οποία δεν έχεις αγγίξει ποτέ, κάποια στιγμή φεύγει μαζί με όλο το σώμα. Ευτυχώς, όμως, που γίνεται αυτό. Γιατί θα ήταν τρομακτικό να πεθαίνει το σώμα και να ζει η ψυχή.Και τα δύο μαζί φεύγουν;Ναι. Και το ένα είναι μέσα στο άλλο. Νομίζω ότι το σώμα είναι η κρυψώνα της ψυχής.  Τι απ’ όλα είναι τελικά η ποίηση, κυρία Δημουλά; Πάθος ή αγάπη; Ή απλώς εργασία –όπως ο εργαζόμενος σε μία τράπεζα πάει κάθε μέρα στη δουλειά του;Νομίζω ότι είναι και πάθος και αγάπη, αλλά κυρίως μία ακούραστα εργαζόμενη επιμονή.Έγιναν ποτέ οι λέξεις επικίνδυνες για τη ρουτίνα της ύπαρξής σας; Για την καθημερινότητά σας -που θέλει να σκουπίσει, να μαγειρέψει, να πάει βόλτες, να μιλήσει στο τηλέφωνο με φίλες-, χωρίς να γνωρίζουν τι θα πει έμπνευση και να μεταβαίνεις σε ένα άλλο επίπεδο, πέρα του κόσμου τούτου;Εκτιμώ βαθύτατα την καθημερινότητα για την γονιμότητά της. Αυτή εγκυμονεί ημέρες κι αυτή η ίδια είναι η επιδέξια μαμή που ξεγεννά τον εαυτό της. Κάθε μέρα. Κι αυτή η πολύτιμη συστηματικότητα είναι που εμπνέει την επανάληψη. Την ψέγουμε ως πληκτική, ξεχνώντας ότι αυτή παρατείνει τη ζωή μας. Επί πόσο; Όσο έχει τα κέφια του ο χρόνος.Νιώσατε ποτέ να φτάνετε στο Θεό, δημιουργώντας ένα ποίημα; Σα να μην ήταν δικό σας; Σαν κάποιος άλλος να σας το υπαγόρευε;Καμιά φιλοδοξία μου δεν ενόχλησε ποτέ το Θεό ζητώντας του να την εκπληρώσει. Αρκετά επίμονη προστασία του ζητάει η δική Του μεγάλη δημιουργία. Απλώς, αν ένα ποίημα ενώ είναι αδύνατον να γραφτεί παρά τις προσπάθειές μου, αίφνης γράφεται, δεν το οικειοποιούμαι, λέω ότι το μυστηριώδες το έγραψε ή και το τυχαίο που πιστεύω ότι το DNA του είναι σχετικό μ’ εκείνο του μυστηριώδους.Μου αναφέρατε τη λέξη «φιλοδοξία». Υπήρξατε ποτέ φιλόδοξη;Είναι δυνατόν να μην είμαι και να κάθομαι να γράφω βιβλίο; Ασφαλώς και είμαι. Το πρώτο στάδιο είναι πως έχω κάτι μέσα μου και θέλω να το βγάλω, αλλά υπάρχει και η προσδοκία να αρέσει αυτό, γιατί αν δεν αρέσει δεν μπορώ να το ξαναπάρω πίσω.Γιατί στις περισσότερες περιπτώσεις η ποίηση είναι ταυτισμένη με τη μελαγχολία και τη σιωπή; Της απαγορεύεται η χαρά και η φασαρία του κόσμου;Όχι βέβαια. Ούτε της απαγορεύεται, ούτε την αποδιώχνει. Απλώς δεν την πείθει ότι έχει αξία λόγου διάρκεια για να την συμπεριλάβει στις εμπνεύσεις της.Πώς «εκτροχιάζονται οι μελαγχολίες», κυρία Δημουλά; Μα πώς αλλιώς –ποιητική αδεία. Μ’ αυτήν την ίδια άδεια γράφτηκε κι αυτός ο στίχος.Όταν τελειώνετε ένα ποίημα, τι αισθάνεστε; Ανακούφιση; Ή μήπως σας «βασανίζει», μέρες μετά, για την αρτιότητά του, για το μήπως, αν κάποια λέξη έμπαινε αλλού, ίσως να ‘ταν καλύτερο το αποτέλεσμα;Δεν έχω τυφλή εμπιστοσύνη στα ποιήματά μου κι επομένως αφήνομαι να με ροκανίζει μια τρωκτική επίμονη ανησυχία.Εσείς; Είναι δυνατόν να μην έχετε εμπιστοσύνη στα ποιήματά σας;Εμπιστοσύνη καμία! Καμία και ποτέ. Έχω μία συνεχή αβεβαιότητα, ακόμη και όταν χειροκροτούνται τα ποιήματα. Και νομίζω ότι είναι πολύ σωστό που αισθάνομαι έτσι. Αυτό με κάνει πιο προσεκτική, πιο συγκρατημένη γενικώς, τα μυαλά μου δεν παίρνουνε αέρα κι είναι πολύ χαμηλά σε επάρσεις. Πολλές φορές σκέφτομαι «αν αυτό το ποίημα αρέσει σε μένα, πάει να πει ότι είναι και καλό;». Δεν ξέρω τι είναι το καλό ποίημα!Όλα, λένε, στη ζωή, είναι μαθηματικά. Ακόμη και ο τρόπος που θα τοποθετήσεις τις λέξεις σε μία πρόταση. Η ποίηση τι είναι;Κατά τη δική μου βέβαια γνώμη, η ποίηση είναι ένα πολύ ευλαβές «δεν ξέρω».Η ποίηση είναι και λογική; Ή μήπως όχι;Η ποίηση έχει μια λογική που δεν αποκρυπτογραφείται παρά μόνον από τον ετεροθαλή αδελφό της, γνωστόν ως εμπνευσμένο παραλογισμό.Η ποίηση λέει καμιά φορά ψέματα;Δεν είναι ακριβώς ψέματα. Είναι μια ευγενής συγκάλυψη της ανυπόφορα αγενούς αλήθειας.Υπάρχουν στιγμές που θα προτιμούσατε να μην δημιουργούσε το μυαλό σας ποίηση; Πού, καμιά φορά, όλο αυτό γίνεται και βάσανο;Δεν διάλεξα εγώ την ιδιοσυγκρασία μου και τα συμπτώματά της. Τη βρήκα έτοιμη και την σεβάστηκα, τηρώντας την κατά γράμμα.Πιστεύετε πως γεννηθήκατε με το πεπρωμένο στη ζωή να γίνετε ποιήτρια;Εκλαμβάνω το «ποιήτρια», απλώς ως παρατσούκλι του «άνθρωπος».Η ποίησή σας παλεύει με την αθανασία. Σχεδόν της επιβλήθηκε. Είστε ευτυχής που τα ποιήματά σας θα διαβάζονται ακόμη κι όταν εσείς αποχωρίσετε από το φθαρτό κόσμο;Ας προκαταβάλω την αδιαφορία μου για το ποιο δικό μου ίχνος θα επιζεί, όταν εγώ θα έχω υποχρεωθεί να υποκύψω και σε δεύτερο φθαρτό κόσμο μετά από αυτόν…Τι σας παρηγορεί σήμερα, στα τόσα προβλήματα των ανθρώπων –τα διαρκώς αυξανόμενα;Ως τώρα, καμιά παρηγοριά δεν φάνηκε ικανή να με καθησυχάσει. Ούτε έλαβα ευοίωνο σήμα από τις μακρινές προβλέψεις. Απλώς ρίχνω κι εγώ τον οβολό μου στον έρανο που κάνει η αχνή ελπίδα υπέρ του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης.Είναι παλιοχαρακτήρες τελικά τα όνειρα, κυρία Δημουλά; (χαμογελάει) Παλιοχαρακτήρες, ναι. Με την έννοια ότι δεν τηρούν όσα υπόσχονται στον αφελή ύπνο μας ή στους πένητες πόθους μας.Τι πάθη διατηρείτε εσείς από τη νεότητά σας; Ή «σκεπάστηκαν» όλα στην πορεία των χρόνων;Μου ζητάτε αυτοβιογραφία σχεδόν. Αλλά αυτήν την έχει αναλάβει η μυστικότητα.Ο Χριστός έχασε «από την πάναγνη του έρωτα ηδονή». Εσείς τι κερδίσατε απ’ τον έρωτα;Τι κέρδισα; Ότι τον φιλοξένησα χωρίς να του ζητήσω συστατική επιστολή και ότι τον περιέθαλψα όταν πέθανε…Πότε πεθαίνει ο έρωτας;Αυτό είναι πολύ απλό. Δεν είναι καθόλου αίνιγμα. Ο έρωτας πεθαίνει όταν πεθαίνει. Αμέσως το καταλαβαίνουμε. Αμέσως! Από μία βαθύτατη θλίψη που αναπληρώνει αυτό το τρωτό αίσθημα που είναι ο έρωτας.Είστε χαμένη απ’ τον έρωτα;Χαμένη είμαι μόνο από την υπακοή μου στο γονέα μου το φόβο.Ο έρωτας έχει λογική;Ο έρωτας είναι κάτι εντελώς παράλογο.Είναι και πλάνη;Είναι πλάνη. Επίσης είναι κάτι πλαστό πολλές φορές. Μπορεί να μην υπάρχει ο έρωτας, αλλά να νομίζουμε ότι είμαστε ερωτευμένοι διότι αυτό δίνει μία εξύψωση σε όλα τα πράγματα –όλα πετάνε όταν συμβαίνει αυτό, δεν είσαι επίγειος, είσαι ουράνιος.Δεν υπάρχει ευτυχία στον έρωτα;Ασφαλώς υπάρχει.Πότε;Όταν είσαι ερωτευμένος εσύ και όχι η ανταπόκριση, νομίζω ότι είναι κατάσταση ευτυχίας. Γιατί η ευτυχία του έρωτα είναι αυτό που νιώθεις εσύ, όχι αυτό που νιώθει ο άλλος. Μας έχει κάνει ποτέ ευτυχισμένους το αν κάποιος είναι ερωτευμένος μαζί μας που μας είναι τελείως αδιάφορος; Τα πράγματα, ξέρετε, είναι πολύ ζυγισμένα, με μία σοφία, ώστε να μπορεί ο άνθρωπος να αντεπεξέρχεται στις συγκρούσεις και στις διαψεύσεις.Είναι πολλές αυτές οι διαψεύσεις;Κάθε λεπτό. Πριν από ένα λεπτό ήμουν αλλιώς και αυτό διαψεύδεται τώρα από κάτι άλλο.Με τι κλαίτε, κυρία Δημουλά;Αν εννοείτε με ποια αφορμή κλαίω, δεν απαντώ γιατί τα δάκρυα είναι σιωπηλά και εσωστρεφής η αιτία τους.Τότε την ευαισθησία σας πώς την ορίζετε; Πού την εντοπίζετε;Την εντοπίζω εκεί όπου καλείται να πονέσει.Αν σας ρωτούσε κάποιος «τι ζωή ζήσατε, κυρία Δημουλά;», τι θα απαντούσατε;Τι ζωή έζησα; Μα εκείνην που πέρασε. Αυτό είναι το πιο γοερό γνώρισμά της.Ήταν «μακρύ, κουραστικό ταξίδι αυτό το πεπρωμένο της ζωής» που βιώσατε ως τώρα;Θα απαντήσω σ’ αυτή την ερώτησή σας, όταν ανακαλύψω αν πάω ή έρχομαι…Τι ζωή ευελπιστείτε να ζήσετε από ‘δω κι έπειτα;Δεν ευελπιστώ. Εύχομαι μόνο κάποια πράγματα να μην θίξουν τα παιδιά μου –θέματα υγείας, γιατί υπάρχουν διάφορα τέτοια που απειλούν. Από εκεί και πέρα, θα επιθυμούσα να μην καταλάβω ότι πεθαίνω –αυτό δεν θα το ήθελα. Να γίνει απλά, μέσα σε έναν ύπνο, κι έτσι να μην το μάθω ποτέ. Τι φοβερότερο υπάρχει από το να μην μάθεις ποτέ ότι πέθανες!Αθόρυβα…Όχι απλώς αθόρυβα. Να μην ξέρεις ότι είσαι νεκρός. Ενώ το ξέρεις όταν είσαι ζωντανός, ότι ζεις. Αυτό δεν είναι η απόλυτη ανταρσία των πραγμάτων; Έχετε ακόμη αναπάντητα «γιατί;»;… Πολλά. Στα οποία αρμόδια είναι ν’ απαντήσει μόνον η μοίρα. Η οποία ή κωφεύει ή κι αυτή αναρωτιέται ποιος την έχρισε αναπόφευκτη.Η «άνω τελεία» της τελευταίας σας ποιητικής συλλογής υποδηλώνει μία συνέχεια. Και κάτι ημιτελές. Με τι δεν έχετε ακόμη τελειώσει, κυρία Δημουλά; Τι εκκρεμεί ακόμη στη ζωή σας;Εκκρεμεί το άγνωστο υπόλοιπο της ακόμα τώρα ζωής μου…