News

This post is only available in Greek.Με την αφορμή της κυκλοφορίας του νέου βιβλίου του/της Marieke Lucas Rijneveld Δυσφορεί η νύχτα (Διεθνές Βραβείο Booker 2020), ο Γιώργος Νάστος συνομίλησε με τη/τον συγγραφέα στο BHMAgazino.Προκάλεσε αμέσως αίσθηση στην Ολλανδία το μυθιστόρημα Δυσφορεί η νύχτα όταν πρωτοεκδόθηκε το 2018, η φήμη του ωστόσο ξεπέρασε γρήγορα τα σύνορα των Κάτω Χωρών και τιμήθηκε (μεταφρασμένο στα αγγλικά) με το περίβλεπτο Διεθνές Βραβείο Booker 2020. Το όνομα του ανθρώπου που το έγραψε είναι Marieke Lucas Rijneveld και επειδή αρνείται να προσδιοριστεί με βάση τη δυαδικότητα των φύλων μάς δυσκολεύει στις περιγραφές μας – τα ελληνικά, μια έντονα έμφυλη γλώσσα, καθιστούν δύσκολη τη χρήση ουδέτερων λέξεων όσον αφορά τα nonbinary μέλη της κοινωνίας μας.Το βιβλίο πάντως κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Ικαρος, προκαλεί έντονο συναισθηματικό αντίκτυπο στους αναγνώστες και η πλοκή του θα μπορούσε να περιγραφεί ως εξής: Μια πολύτεκνη οικογένεια κτηνοτρόφων βυθίζεται στο έρεβος μιας αναπάντεχης, αβάσταχτης απώλειας όταν ο πρωτότοκος γιος σκοτώνεται σε ένα τραγικό δυστύχημα.Ας μιλήσουμε πρώτα για την πανδημία...«Ξαφνικά όλα κατέρρευσαν και δημιουργήθηκε μεγάλη αβεβαιότητα. Φοβήθηκα τον ιό, αλλά πιο πολύ το ενδεχόμενο να αρρώσταιναν οι γύρω μου. Ταυτοχρόνως, βλέπω την όλη κατάστα- ση σαν ένα σημείο καμπής για τα μεγάλα παγκόσμια προβλήματα όπως η κλιματική κρίση. Μπορέσαμε να δούμε όλοι τι ακριβώς κάνουμε λάθος. Αυτό είναι και το πιο σημαντικό μάθημα που μπορούμε να διδαχθούμε από την πανδημία, το ότι πρέπει να διαχειριστούμε τον κόσμο διαφορετικά. Ανυπομονώ, βέβαια, για τη στιγμή που θα μπορούμε να αγκαλιάζουμε ξανά ο ένας τον άλλον».Εχετε χάσει έναν αδελφό, τον παρέσυρε λεωφορείο όταν ήσασταν τριών ετών. Φοβηθήκατε καθόλου ότι οι περισσότεροι θα εκλάμβαναν το βιβλίο σας ως μια αυτοβιογραφική εξομολόγηση;«Οχι, ήταν εξαρχής ξεκάθαρο σε εμένα ότι πρόκειται για μυθιστόρημα. Παίζω με τη φαντασία και την πραγματικότητα. Τα συνυφαίνω και τα μετατρέπω σε μυθοπλασία. Φυσικά η αφετηρία είναι αυτοβιογραφική, αλλά μετά ξεκινά μια επινοημένη ιστορία».Το «Δυσφορεί η νύχτα» με συντάραξε, με έκανε να νιώσω άβολα. Εκτιμάτε περισσότερο τα έργα τέχνης που προκαλούν έντονες αντιδράσεις;«Μου αρέσουν τα έργα τέχνης που σε “οργώνουν”, που σε κάνουν να νιώσεις κάτι που δεν είχες αισθανθεί ξανά, που ανοίγουν πόρτες στο κεφάλι σου. Ως συγγραφέας, ψάχνω σε μόνιμη βάση κάτι που να σε “τρώει”, να σου προκαλεί δυσφορία και κανονικά θα προτιμούσες να το αποφύγεις. Γράφω κάπου στο λογοτεχνικό ντεμπούτο μου: “Η δυσφορία είναι καλή, όταν δυσφορούμε είμαστε αληθινοί”. Το πιστεύω. Η δυσανασχέτηση δείχνει, ή μας βοηθά να καταλάβουμε, ποιοι πραγματικά είμαστε».Πιστεύετε πως χρέος της λογοτεχνίας είναι να ξεπερνά τα όρια;«Δεν πιστεύω ότι η λογοτεχνία πρέπει απαραίτητα να ξεπερνά τα όρια. Νομίζω ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχουν όρια στη λογοτεχνία. Ολα είναι δυνατά, όλα επιτρέπονται. Δεν υπάρχει θέμα που να το θεωρώ εκτός ορίων. Αν κάτι θεωρείται ταμπού, θέλω να το προσεγγίσω. Υπάρχει μεγάλη ελευθερία στη μυθοπλασία και αυτό το θεωρώ πολύ όμορφο. Αυτή η ελευθερία με έχει βοηθήσει να αναπτυχθώ, ως συγγραφέας, αλλά ακόμα περισσότερο ως άνθρωπος».Την επιτυχία του βιβλίου την περιμένατε;«Δεν είχα καμία προσδοκία. Ηλπιζα απλώς ότι θα το διάβαζαν η κομμώτρια, ο μανάβης και ο χασάπης από το χωριό, δεν περίμενα τίποτε άλλο. Ούτε στα όνειρά μου δεν μπορούσα να φανταστώ την επιτυχία του. Αισθάνομαι μεγάλη ευτυχία που συνάντησε τόσους αναγνώστες».Μεγαλώσατε σε θρησκευόμενη οικογένεια. Πιστεύετε ακόμη στον Θεό;«Πιστεύω ακόμη, παρόλο που δεν πηγαίνω πια στην εκκλησία. Ωστόσο, δεν πιστεύω πως αυτά πάνε μαζί, ότι δεν μπορείς να είσαι πιστός αν δεν πηγαίνεις στην εκκλησία. Ο Θεός ζει στο έργο μου. Ετσι επικοινωνώ μαζί Του. Δεν μπορώ να Τον ξεχάσω, θα ήταν αξιοθρήνητο και σκληρό απέναντί Του. Εχει στη ζωή μου διαφορετικό ρόλο σε σχέση με παλαιότερα. Είναι λιγότερο τιμωρητικός και τρομακτικός. Κι αυτό είναι πολύ ευχάριστο. Η θρησκεία δεν θα έπρεπε να επικεντρώνεται στο κακό αλλά στο καλό».Κυκλοφόρησε πριν από λίγους μήνες στα ολλανδικά το νέο σας μυθιστόρημα με τίτλο «Mijn lieve gunsteling». Πείτε μας λίγα λόγια για αυτό.«Το νέο μου βιβλίο μιλάει για τον απαγορευμένο έρωτα μεταξύ ενός 49χρονου κτηνιάτρου και ενός 14χρονου κοριτσιού. Αφορά δύο ανθρώπους που αναζητούν τον εαυτό τους, που ψάχνουν μια διαφυγή από τη μοναξιά και την αίσθηση κενού. Είναι μια ιστορία για το σωστό και το λάθος, για την ταυτότητα, για την αγάπη».Ποιο βιβλίο έχετε κάνει πιο πολλές φορές δώρο;«Το “Max, Mischa & Tetoffensiven” του Νορβηγού Γιόχαν Χάρσταντ. Μου φάνηκε τόσο απείθαρχο και όμορφο, γεμάτο μεγάλες, ποιητικές προτάσεις. Εξοχο!».Οι περισσότεροι από εμάς κάνουμε μεγάλη προσπάθεια να χωρέσουμε στα κουτάκια του κοινωνικού φύλου και στερούμαστε έτσι πολλές διαστάσεις της φυσικής ανθρώπινης εμπειρίας. Η δική σας ζωή έχει γίνει πιο πλούσια και ελεύθερη από τότε που αυτοπροσδιοριστήκατε ως μη δυαδικό άτομο;«Ναι, για εμένα αυτό έφερε ελευθερία. Οχι τόσο η συγκεκριμένη επιλογή αλλά η συνειδητοποίηση της ύπαρξης μιας επιλογής την οποία μονάχα εγώ μπορού σα να ορίσω».

This post is only available in Greek.Διαβάστε τη συνέντευξη που παραχώρησε ο δημιουργός κόμικς και πολιτικός γελοιογράφος στην Διονυσία Μαρίνου για την Εφημερίδα Τα Νέα, με αφορμή το νέο του graphic novel 21: Η μάχη της πλατείας που αναδεικνύει λιγότερο γνωστές πτυχές της Ελληνικής Επανάστασης.Ακόμη και 750 σελίδες μπορεί να μοιάζουν λίγες όταν το θέμα ενός graphic novel είναι η Ελληνική Επανάσταση ως αφήγηση για τη σύγχρονη εποχή. Σε τόσες πάντως κατάφερε να αποτυπώσει ο Soloúp (κατά κόσμον Αντώνης Νικολόπουλος) τη γενέθλια πράξη του νεότερου ελληνικού κράτους, με τις πολεμικές στιγμές, της ηρωοποιήσεις, τις αποσιωπήσεις και τις παραναγνώσεις της. Ολα αυτά μέσα από μία συζήτηση της νεαρής Λίμπυς και του άστεγου Κάρπου Παπαδόπουλου που συναντιούνται για ένα αυτοσχέδιο μάθημα ιστορίας κάτω από το άγαλμα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην οδό Σταδίου.Ο ίδιος επιμένει ότι αυτό που φαίνεται πλέον μπροστά είναι το προϊόν μιας ομάδας και τριετούς έρευνας. Η δημιουργία του graphic novel «Η μάχη της πλατείας» (εκδόσεις Ικαρος) έγινε με την υποστήριξη του Ελληνικού Ιδρύματος Ερευνας και Τεχνολογίας (ΕΛ1ΔΕΚ) και τη συμβολή του Πανεπιστημίου Αιγίου (ΤΠΤΕ), ενώ έχει τεθεί υπό την αιγίδα του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου (ΕΙΜ). Την ερευνητική ομάδα μάλιστα συναποτελούν οι επιμελήτριες του ΕΙΜ Νατάσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου, Παναγιώτα Παναρίτη με την επιστημονική συμβολή της καθηγήτριας Εύης Σαμπανίκου. «Στόχος της εργασίας μας δεν θα μπορούσε να είναι, σε καμία περίπτωση, η πλήρης περιγραφή και κάλυψη των γεγονότων. Σκοπός ήταν να δοθεί μια πολυεπίπεδη προσέγγιση της ιστορίας της περιόδου και να αναδειχθούν λιγότερο γνωστές πτυχές της» σημειώνουν οι ερευνήτριες στο παράρτημα του graphic novel, το οποίο αποτελείται από 21 σπονδυλωτά κεφάλαια. Σε αυτά παρεμβάλλονται 21 ιστορίες βασισμένες σε αφηγήσεις και κείμενα ανθρώπων που έζησαν ή μελέτησαν την Επανάσταση, καθώς και μια σειρά από ένθετα πορτρέτα «ηρώων» και «αντιηρώων» (από τα Απομνημονεύματα του Κολοκοτρώνη και του Φωτάκου έως τα Ενθυμήματα  Κασομούλη και τις επιστολές του Γιάννη Γκούρα).Οπως λέει στη συνέντευξη μας ο Soloúp, με την έκδοση δεν ολοκληρώνεται η προσπάθεια να αναγνώσουν όσο το δυνατόν περισσότεροι την ιστορία με φρέσκια ματιά. Οι συντελεστές του εγχειρήματος έχουν μπροστά τους - στη μεταπανδημική σταδιακή «απελευθέρωση» - εκθέσεις, ντοκιμαντέρ, ένα εργαστηριακό e-book 870 σελίδων και εκπαιδευτικά προγράμματα. Η ενημέρωση μάλιστα για όλες αυτές τις δράσεις γίνεται μέσα από την ιστοσελίδα 1821graphicnovel.gr, που σχεδιάστηκε ακριβώς για να δώσει ένα ευρύτερο πλαίσιο.Ποια πιστεύατε ότι ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση πριν καν ξεκινήσετε το graphic novel για το 1821; Το πόσα πράγμα τα θα συμπεριλάβετε ή π οπτική γωνία που θα επιλέγατε;Νομίζω και τα δυο. Με τις επιμελήτριες του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, τις Νατάσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου και Παναγιώτα Παναρίτη, όταν ξεκινούσαμε την έρευνα γνωρίζαμε τις δυσκολίες. Δεν φανταζόμασταν όμως τις άπειρες παραμέτρους που έπρεπε να συνυπολογίσουμε. Γιατί μιλώντας κάποιος σήμερα για το 1821, δεν έχει να αναμετρηθεί μόνο με τα ιστορικά γεγονότα αλλά κυρίως με μια σειρά από στερεότυπα. Επιχειρήσαμε έτσι μια πολυεπίπεδη προσέγγιση, έχοντας για αφηγητές ανθρώπους που έζησαν ή έγραψαν για την Επανάσταση.Οι δύο βασικοί χαρακτήρες μέσα από τα μάτια των οποίων «διαβάζουμε» το '21 είναι σημερινοί. Είχατε αντίστοιχες εμπειρίες, ειδικά για το πώς η νεολαία προσεγγίζει το γεγονός;Σίγουρα στη ματιά της νεαρής αφηγήτριας συναντούμε το βλέμμα των σημερινών ανθρώπων, νεότερων και μεγαλύτερων. Ακόμα το δικό σας βλέμμα και το δικό μου. Εχουν μεγαλώσει πολλές γενιές με τα επαναλαμβανόμενα στερεότυπα για το '21. Κάτι που ωθεί τους περισσότερους να προσπερνούν τα ετήσια επετειακά κλισέ με αδιαφορία. Ομως μια τέτοια αδιαφορία, δυστυχώς παρασέρνει μαζί της και τη διάθεση για κάποια βαθύτερη γνώση, οδηγώντας μας τελικά στην ουσιαστική άγνοια της Ιστορίας.Αφηγητής είναι ένας πλάνης και ανέστιος της σύγχρονης Αθήνας, ένας «αόρατος» συμπολίτης μας, που κρύβει, ωστόσο, την προσωπική του ιστορία (πιθανότατα και το δράμα). Αυτό δίνει σαφώς ελευθερίες σε έναν δημιουργό. Αισθανόσασταν ότι την ίδια στιγμή υπήρχαν και δεσμεύσεις/περιορισμοί τους οποίους δεν έπρεπε να υπερβείτε;Οσο περνούν τα χρόνια υπάρχει όλο και μεγαλύτερη ακαμψία στο να αποδεχόμαστε απόψεις που διαφέρουν από τις δικές μας ή από κάποια κυρίαρχη αίσθηση. Σε μια αφήγηση που επιδιώκει να φωτίσει αλλιώς την Ιστορία, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να δημιουργήσει και περιορισμούς. Στα χρόνια λοιπόν που συνεργάζομαι με το περιοδικό «Σχεδία», είχα τη χαρά να κάνω φίλους πολλούς πρώην άστεγους. Ο καθένας με το δικό του βάσανο. Ομως, όταν μιλάς μαζί τους, οι περισσότεροι έχουν να σου πουν και κάτι ουσιαστικό για τη ζωή. Το να είναι λοιπόν κεντρικός αφηγητής ένας άστεγος της πλατείας Κολοκοτρώνη, μου παρείχε αυτήν την ελευθερία που διακρίνατε. Ενας ευαίσθητος άνθρωπος στο περιθώριο της κοινωνίας, θα μπορούσε να διατυπώσει, με θυμό αλλά και με ειλικρίνεια, πράγματα και αλήθειες που θα ήταν δύσκολο να ακουστούν σήμερα από κάποιον άλλο.Είναι εμφανές ότι εκτός από την περιγραφή των ίδιων των περιστατικών δίνετε σημασία στο πώς το γεγονός της Επανάστασης πέρασε στην πολιτισμική μνήμη. Πώς «θυμόσασταν» εσείς προσωπικά την Επανάσταση από τη νεαρή ηλικία έως πρόσφατα;Στην Ε' Δημοτικού με θυμάμαι να φωνάζω στο προαύλιο του σχολείου μετά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου «φέρτε μου Τούρκους να τους σφάξω!». Μεγάλωσα όπως όλοι μας βλέποντας τον Παπαμιχαήλ στον ρόλο του Παπαφλέσσα και ακούγοντας παντού τα ίδια αφηγήματα, στα σχολικά βιβλία, στην τηλεόραση, στα «Κλασσικά Εικονογραφημένα». Επρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια, ειδικότερα όταν βρέθηκα αντιμέτωπος με όλα εκείνα τα πώς και τα γιατί της ιστορίας στην έρευνά μου για το Αϊβαλί, για να κατανοήσω το χάσμα που χωρίζει τα στερεότυπα από τα πραγματικά γεγονότα.Ποιες «λεπτομέρειες», ξεχασμένα περιστατικά, εικόνες ή λόγια άγγιξαν εσάς προσωπικά, περισσότερο ίσως από άλλα που έχουν πάρει τη δική τους θέση στη μνημόνευση του 1821;Α, είναι πάρα πολλά. Αλλά έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι συλλογές ανεκδοτολογικών περιστατικών του Γιάννη Βλαχογιάννη. Ειδικά για τον Καραϊσκάκη και τον Κολοκοτρώνη.Στη σελίδα 130 έχετε ενσωματώσει έναν «δημιουργικό αναχρονισμό» με τον κρατούμενο δυτικό άνθρωπο του ISIS. Περνάει ομαλά στην αφήγηση, αλλά νιώθετε ότι παίρνετε ρίσκο; Η Ιστορία είναι, τελικά, ένα συνεχές μοντάζ από εικόνες;Υπάρχει μια ειρωνεία σε αυτό. Συχνά επανέρχεται η αίσθηση ότι «στην εποχή μας» συντελείται η τελείωση του πολιτισμού. Πως στις μέρες μας δεν μπορούν να συμβούν οι φρικαλεότητες του παρελθόντος. Ετσι το σημείο που εντοπίσατε, συνομιλεί με ένα άλλο περιστατικό στη σελίδα 194. Εκεί ο Robert Walsh, ακόλουθος, του λόρδου Strangford στην Πόλη, παρακολουθώντας ως αυτόπτης μάρτυρας τις σφαγές που ακολούθησαν τον απαγχονισμό του Πατριάρχη το 1821, σημειώνει: «Πίστευα πως κάτι τόσο βάρβαρο μπορεί να συνέβαινε σε περασμένους αιώνες. Οχι όμως στην εποχή μας».Σε ένα δεύτερο επίπεδο λειτουργούν οι αφηγήσεις των ξένων που περιγράφουν τα γεγονότα της Επανάστασης. Τι θέλατε να πετύχετε με αυτές;Ο Μπαχτίν σημειώνει πως, θέτοντας ερωτήματα σε έναν ξένο πολιτισμό, αναζητούμε σε αυτόν απαντήσεις στα δικά μας ερωτήματα. Και η δική του απόκριση μας αποκαλύπτει νέες όψεις και νέα νοήματα. Οι ξένοι λοιπόν, εκείνοι δηλαδή που βρέθηκαν εδώ στα χρόνια του Αγώνα είτε ως φιλέλληνες είτε αναζητώντας ευκαιρίες, είδαν με άλλο μάτι την Επανάσταση. Και δεν μιλάμε για μία αλλά για πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες αφού, άλλα ήταν τα συμφέροντα και οι επιδιώξεις των Γάλλων, άλλες εκείνες των Γερμανών, των Βρετανών, των Ιταλών, των Ελβετών.Η στάση του Πολύκαρπου απέναντι στους κοτζαμπάσηδες, τις ελίτ και ειδικά τον Μαυροκορδάτο είναι επικριτική στο μεγαλύτερο μέρος. Εκφράζει και τη δική σας οπτική ή εδώ μιλάει ο χαρακτήρας, τον οποίο πρέπει να αποδώσετε όσο το δυνατόν πειστικότερα;Η δική μου ματιά, όπως σας είπα, ταιριάζει καλύτερα μ' εκείνη της νεαρής αφηγήτριας. Ο Πολύκαρπος εκ των πραγμάτων κατέχει μια ιδεολογικά φορτισμένη θέση. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για τον Μαυροκορδάτο και για όλους τους Αγωνιστές. Μετά το τέλος της Επανάστασης υπήρξε μια ευδιάκριτη συγγραφική κόντρα. Από τη μια υπήρχαν οι λόγιοι που προσπαθούσαν να συντάξουν μια «αντικειμενική», επίσημη ιστορία, όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης. Από την άλλη, οι αγωνιστές των όπλων που ένιωθαν αδικημένοι, όπως ο Φωτάκος ή ο Μακρυγιάννης, απαντούσαν με απομνημονεύματα. Ο Πολύκαρπος ήταν από τη δεύτερη πλευρά. Λογικό λοιπόν στο graphic novel να κυριαρχεί η οπτική του αφηγητή Πολύκαρπου, που αν θέλετε, αποκαλύπτει και μια λιγότερο γνωστή εκδοχή της Ιστορίας.Αν κάποιος ιστορικός σάς υποδείκνυε ότι τελικά ο Μαυροκορδάτος δεν έχει κερδίσει την αναγνώριση που του πρέπει ως ένας από τους πρώιμους φιλελεύθερους της εποχής, τι θα λέγατε;Ο Μαυροκορδάτος συχνά αναφέρεται ως «αμφιλεγόμενη» προσωπικότητα, έχοντας διαχρονικά αποκτήσει φανατικούς εχθρούς και ένθερμους φίλους. Από τη μια πολλοί τον περιγράφουν ως «Σατανά», δολοπλόκο, θανάσιμο εχθρό του Βαρνακιώτη, του Καραϊσκάκη, του Κολοκοτρώνη, του Ανδρούτσου, του Δημήτριου Υψηλάντη... Από την άλλη οι υποστηρικτές του μιλούν για τον κομβικό του ρόλο στα Συντάγματα, τη διπλωματία, τα δάνεια, τη δημιουργία κεντρικής εξουσίας. Μπορεί πράγματι ο χαρακτηρισμός του ως «Σατανά» να είναι υπερβολικός. Ομως απ' όσα τουλάχιστον συνάντησα στη βιβλιογραφία, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τις ευθύνες του σε μια σειρά γεγονότων που συμμετείχε. Το ότι υπήρχε αντικειμενική ανάγκη να αναλάβει κάποιος τους δύσκολους ρόλους που πήρε, δεν σημαίνει πως εκείνος τους διαχειρίστηκε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, βάζοντας πάντα το «εθνικό συμφέρον» πάνω και από τις δικές του επιδιώξεις. Και ο Καποδίστριας για παράδειγμα υπήρξε άριστος διπλωμάτης επιδιώκοντας το ίδιο την οργάνωση μιας κεντρικής διοίκησης, αλλά ο Μαυροκορδάτος έκανε τα πάντα για να τον υπονομεύσει. Το ζήτημα όμως της ευθύνης των προσώπων στην Ιστορία, είναι μια άλλη τεράστια κουβέντα.Ποιο αίσθημα θα θέλατε να πάρει ιδανικά ένας 18χρονος αναγνώστης, για παράδειγμα, μετά την ολοκλήρωση του graphic novel;Να γκουγκλάρει όλος περιέργεια τις πηγές κειμένων και εικόνων που παραθέτουμε στο παράρτημα, το οποίο έχουν επιμεληθεί με ιδιαίτερη φροντίδα οι εκδόσεις Ικαρος. Κι ακόμα καλύτερα, να πάει σε ένα βιβλιοπωλείο και να αγοράσει κάποια από αυτά τα βιβλία.Τον επόμενο χρόνο θα μνημονεύουμε το έτος μιας εθνικής καταστροφής, με το οποίο έχετε ασχοληθεί στο «Αϊβαλί». Ποιο αίσθημα κουβαλάτε εσείς πλέον από εκείνη τη δημιουργία;Το «Αϊβαλί» δεν σταμάτησε ούτε στιγμή τα έξι χρόνια της κυκλοφορίας του να παραμένει ζωντανό στους αναγνώστες και στα σχολεία. Αλλωστε περιμένουμε άμεσα και την ισπανική του μετάφραση, μετά την αμερικανική, τη γαλλική και την τουρκική. Υπάρχουν πολλές προτάσεις υπό διαμόρφωση για την επετειακή χρονιά που έρχεται. Εκείνο όμως που θα χαροποιήσει τους φανατικούς αναγνώστες του είναι πως ακολουθεί και ένα δεύτερο graphic novel για το 1922 που συνδέεται άμεσα με το «Αϊβαλί». Ομως μέχρι τότε μεσολαβούν πολύ σημαντικές δράσεις με τη «Μάχη της Πλατείας», έχοντας με την πολύτιμη υποστήριξη του ΕΛΙΔΕΚ, τη βοήθεια του Πανεπιστημίου Αιγαίου και τη συμβολή της της καθηγήτριας Εύης Σαμπανίκου: εκθέσεις, ντοκιμαντέρ, ένα εργαστηριακό e-book 870 σελίδων, εκπαιδευτικά προγράμματα... Θα ενημερώνουμε γι' αυτές τις δράσεις και μέσω του site μας: 1821graphicnovel.gr.Θα λέγατε ότι έχουμε μάθει να συνομιλούμε με το παρελθόν μας ή η «εκπαίδευση» χρειάζεται κι άλλο χρόνο;Νομίζω πως έχουμε ακόμα πολύ δρόμο. Ελπίζουμε όμως πως σιγά σιγά, δουλειές όπως «Η μάχη της πλατείας» θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως αφορμές συζήτησης για την ιστορία από εκπαιδευτικούς ή γονείς.

This post is only available in Greek.Η βραβευμένη Καναδή συγγραφέας, που «προφήτεψε» μια πανδημία το 2014, με την αφορμή της κυκλοφορίας του νέου της βιβλίου, Το γυάλινο ξενοδοχείο, μιλάει στο Marie Claire και τη Λένα Παπαδημητρίου για την τέχνη της επιβίωσης, το να μορφώνεις παιδιά στο σπίτι και τα μαθήματα που πήρε από το ΜeToo. Τρία χρόνια έκλεισε το MeToo στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τι διδαχθήκατε προσωπικά από το κίνημα;Για να είμαι ειλικρινής, το ΜeToo ήταν ένα σοκ για μένα. Ο λόγος είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής μου το πέρασα πιστεύοντας ότι η παρενόχληση είναι απλά κάτι που συμβαίνει, ότι είναι κάτι που πρέπει αργά ή γρήγορα να αντιμετωπίσεις, κάτι που σπάνια έχει αληθινές επιπτώσεις σε αυτόν που ασκεί τη βία. Ενιωσα βαθιά έκπληξη όταν το MeToo έγινε πραγματικότητα και αίφνης οι θύτες κλήθηκαν να λογοδοτήσουν. Μου έδωσε ελπίδα ότι ίσως η κόρη μου να περιδιαβεί λίγο πιο εύκολα αυτόν τον κόσμο.Σ’ εμάς εδώ στην Ευρώπη φτάνουν διαρκώς ιστορίες τρόμου, π.χ. με Αμερικανούς που δεν τολμούν ούτε να κοιτάξουν μια γυναίκα στα μάτια. Θα ήταν τραβηγμένο να πούμε ότι στις ΗΠΑ το MeToo, υπό μία έννοια, εκπυρσοκρότησε;Τις έχω ακούσει κι εγώ αυτές τις τρελές ιστορίες που λέτε και τις βρίσκω παρανοϊκές. Οταν ακούει κανείς για άνδρες που χάνουν τη δουλειά τους ή την υπόληψή τους εξαιτίας τέτοιων ιστοριών, συνήθως πρόκειται για σωρεία κατηγοριών από πολλές γυναίκες και για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν νομίζω ότι γνωρίζω κάποιον άνδρα που να πιστεύει στα σοβαρά ότι κινδυνεύει να χάσει τη δουλειά ή την υπόληψή του μόνο και μόνο επειδή κοίταξε μια γυναίκα στο δρόμο ή επειδή συνεργάστηκε με μια συνάδελφο για ένα πρότζεκτ στο γραφείο.Πιστεύετε ότι το τίμημα της πανδημίας θα είναι βαρύτερο για τις γυναίκες;Με οικονομικούς όρους, ναι. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ένας φρικτά μεγάλος αριθμός γυναικών εγκατέλειψε την τελευταία χρονιά το εργατικό δυναμικό. Δεν μπορούσαν να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο και έπρεπε να μείνουν στο σπίτι για τη φροντίδα της οικογένειας. Από την άλλη πλευρά, είναι πολύ μεγαλύτερος ο αριθμός των ανδρών που πεθαίνουν από κορωνοϊό, οπότε δεν νομίζω ότι είναι δυνατό να προβεί κανείς σε γενικεύσεις για τον αν η πανδημία έχει πλήξει περισσότερο το ένα φύλο από το άλλο.Πείτε μου κάτι που σας έχει εντυπωθεί από την πληγείσα Nέα Υόρκη.Καταλαβαίνω ότι μπορεί να ακουστεί κλισέ ειδικά όταν μιλάει κανείς για τη Νέα Υόρκη της πρώτης άνοιξης της πανδημίας, όμως, αυτό που εγώ δεν μπορώ να ξεχάσω είναι οι σειρήνες των ασθενοφόρων. Μένω μόλις ενάμισι χιλιόμετρο από ένα νοσοκομείο και εκείνη την άνοιξη οι σειρήνες απλά δεν σταματούσαν να χτυπούν. Δεν υπήρχε στιγμή της μέρας ή της νύχτας που να μην άκουγα κάποια σειρήνα. Σε τρέλαινε. Σου γύριζε το μυαλό.H πανδημία θα μεταμορφώσει τη φυσιογνωμία της πόλης, όπως τη γνωρίζαμε μέχρι τώρα;Ναι, αλλά δεν θεωρώ ότι αυτή η μετάλλαξη θα περιοριστεί στις πόλεις. Στη Νέα Υόρκη, όπου εγώ ζω, υπάρχουν μεν θέσεις εργασίας, αλλά το κόστος ζωής είναι εξαιρετικά υψηλό. Στο μεγαλύτερο κομμάτι της υπόλοιπης Πολιτείας της Νέας Υόρκης συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Μόλις δύο ώρες βόρεια της πόλης, συναντάς εξαθλιωμένες μητροπολιτικές περιοχές, όπου οι τιμές είναι φτηνές, αλλά οι ευκαιρίες στην αγορά εργασίας είναι ελάχιστες. Τώρα μάλιστα που είναι εξαιρετικά διαδομένο, οι δουλειές που μέχρι τώρα γίνονταν στο γραφείο να «μετακομίζουν» στο σπίτι, μπορώ εύκολα να φανταστώ μεγάλο αριθμό ανθρώπων να εγκαταλείπουν τις μεγάλες πόλεις για περιοχές που δεν τους είχαν περάσει καν από το μυαλό. Δεν εννοώ βέβαια ότι οι πόλεις τέλειωσαν ή κάτι παρόμοιο. Θεωρώ, ωστόσο, ότι περιοχές της Νέας Υόρκης, οι οποίες μέχρι τώρα μονοπωλούνταν από συγκροτήματα γραφείων, όπως π.χ. το κέντρο του Μανχάταν, θα μετεξελιχθούν σε ένα πολύ πιο ενδιαφέρον κράμα γραφείων, καταστημάτων και κατοικιών.Καθίσατε αλήθεια να σκεφτείτε τι καταφέρατε να αποδώσετε με ακρίβεια και τι όχι στη δική σας πανδημία, αυτή που σκαρφιστήκατε το 2014 για το μυθιστόρημα «Σταθμός Εντεκα»; Ναι. Πρωτίστως το ότι πριν από την έλευση του 2020 πάντα σκεφτόμουν τις πανδημίες σαν μια δυϊστική κατάσταση, δηλαδή είτε είσαι σε πανδημία είτε δεν είσαι. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ ότι είναι δυνατόν να υπάρχει μια μεταβατική συνθήκη, σαν αυτή που επικρατούσε στη Νέα Υόρκη από τα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου ως τις αρχές Μαρτίου. Εκείνη την περίοδο γνωρίζαμε τι ερχόταν. Παρακολουθούσαμε τις ειδήσεις που κατέφταναν από το εξωτερικό. Στην αρχή δεν υπήρχε η δυνατότητα να κάνουμε τεστ, υποψιαζόμασταν, ωστόσο, ότι ο ιός βρισκόταν ήδη ανάμεσά μας (και στην πραγματικότητα ήταν). Παρ’ όλα αυτά, πηγαίναμε τα παιδιά μας στο σχολείο, ανταλλάσσαμε χειραψίες με αγνώστους και βγαίναμε για ψώνια στα μαγαζιά χωρίς μάσκες, γιατί δεν το είχαμε απολύτως πιστέψει. Υπάρχει και κάτι άλλο που έχει να κάνει λιγότερο με το ότι «εγώ δεν το απέδωσα σωστά» και περισσότερο με το ότι «ο κόσμος έχει αλλάξει από τότε που γράφτηκε ο Σταθμός Εντεκα. Στο μυθιστόρημα π.χ. εμφανίζονται άνθρωποι ακινητοποιημένοι σε ένα αεροδρόμιο. Αποβιβάζονται από τα αεροσκάφη και συγκεντρώνονται γύρω από μια οθόνη τηλεόρασης -και να κάτι που δεν είναι πια αληθοφανές στις σημερινές ΗΠΑ-, όλοι τους ανεξαιρέτως πιστεύουν σε αυτά που βλέπουν στις ειδήσεις. Και αυτό συμβαίνει γιατί διατηρούν ακόμη την αίσθηση μιας κοινής αδιαμφισβήτητης πραγματικότητας.Στο καινούριο σας μυθιστόρημα, «Το γυάλινο ξενοδοχείο», οι χαρακτήρες διαρκώς συλλογίζονται τις πιθανές αντι-ζωές τους. Θα λέγατε ότι η πανδημία ήταν ένας βίαιος τρόπος να εξερευνήσουμε εναλλακτικούς τρόπους ζωής; Ναι, νομίζω ότι αυτός είναι ένας σωστός τρόπος να το θέσει κανείς.Το εναλλακτικό σύμπαν μέσα στο οποίο πολλές φορές ζει -νοερά- ο κεντρικός ήρωας όταν πηγαίνει στη φυλακή μού θύμισε τους τρόπους που όλοι επινοούμε αυτή την περίοδο για να επιβιώσουμε, όντας εγκλωβισμένοι στα σπίτια μας.Αυτό που έχω βρει εξαιρετικά ενθαρρυντικό την τελευταία χρονιά είναι ο βαθμός στον οποίο πολύς κόσμος επιστρέφει στα βιβλία. Ζω στο Μπρούκλιν που διαθέτει καταπληκτικά βιβλιοπωλεία. Πας να επισκεφθείς τις ιστοσελίδες τους και βρίσκεσαι μπροστά σε ένα μήνυμα που σε ενημερώνει ότι εξαιτίας του καταιγιστικού ρυθμού παραγγελιών, η παράδοση είναι πολύ πιθανό να καθυστερήσει. Τρελαίνομαι να το βλέπω αυτό, μόνο και μόνο για να μου επιβεβαιώνει ότι δεν είμαι η μόνη που αυτή την περίοδο «δραπετεύει» στη λογοτεχνία.Είναι αλήθεια ότι σε μια άλλη ζωή ήσασταν χορεύτρια στο Τορόντο του Καναδά;Ναι. Γεννήθηκα στον Καναδά και σπούδαζα χορό στο Τορόντο προτού μετακομίσω στη Νέα Υόρκη. Δεν έχω καμία τυπική εκπαίδευση ως συγγραφέας. Οπότε αναλογίζομαι τις διαφορετικές κατευθύνσεις που θα μπορούσε να είχε πάρει και η δική μου ζωή. Το να είμαι χορεύτρια στο Τορόντο ακούγεται πιο πιστευτό από το ότι είμαι μυθιστοριογράφος στη Νέα Υόρκη!Η «Περιπλανώμενη Συμφωνία» στο προηγούμενο βιβλίο σας υπενθυμίζει τη σημασία της τέχνης ακόμα και μετά το τέλος του κόσμου. Γιατί οι καλλιτέχνες έχουν πληγεί τόσα βαριά, κάποιοι θεωρούν ανεπανόρθωτα, από την πανδημία; Νομίζω ότι είναι λογικό να πει κανείς ότι οποιαδήποτε μορφή τέχνης που τυπικά λαμβάνει χώρα ζωντανά -και απαιτεί πρόβες με φυσική παρουσία- είναι αναπόφευκτο να τραυματιστεί σοβαρά. Άλλωστε και η ίδια η «Περιπλανώμενη Συμφωνία» δεν παίρνει τους δρόμους ενώ μαίνεται η πανδημία, αλλά 20 χρόνια αργότερα.Η πεντάχρονη κόρη σας έχει, υποθέτω, και αυτή… κάτι αιώνες να πάει σχολείο. Σας έχει βοηθήσει σε αυτό η προσωπική σας εμπειρία, δεδομένου ότι κι εσείς ως παιδί είχατε λάβει εκπαίδευση κατ’ οίκον;Το γεγονός ότι εγώ μορφώθηκα στο σπίτι δεν έχει υπάρξει ιδιαίτερα βοηθητικό στα πρακτικά ζητήματα. Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω ιδέα πώς να διδάξω γραφή και ανάγνωση, απλά μαθαίνω κι εγώ στην πορεία. Ίσως, από την άλλη πλευρά, η πείρα μου να με κάνει να ανησυχώ λιγότερο από τους άλλους γονείς για τις μακροπρόθεσμες παρενέργειες του homeschooling.Τελικά ανατρέφουμε τη λεγόμενη «κατεστραμμένη» γενιά;Για μένα η θλιβερή αλήθεια είναι όλο αυτό θα οξύνει τις ανισότητες ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Η κόρη μου απολαμβάνει πολλά προνόμια και νομίζω ότι θα τα καταφέρει μια χαρά. Είμαι, όμως, πολύ λιγότερο βέβαιη για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις αυτής της πανδημίας στα παιδιά που ζουν στα καταφύγια των αστέγων της Νέας Υόρκης, κάποια από τα οποία δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν τηλεμαθήματα, διότι δεν διαθέτουν υπολογιστές ή το WiFi τους δεν είναι αρκετά γρήγορο.Σε μια πρόσφατη συνέντευξή σας στους «Financial Times» είπατε ότι «είναι κάπως ταμπού να μιλάει κανείς για το χρήμα». Γιατί έχουμε την τάση να εξισώνουμε το χρήμα με τη φαυλότητα ή την αδικία;Γιατί εν μέρει το ερώτημα «ποιος θα γίνει τελικά πλούσιος;» είναι τόσο θεμελιωδώς άδικο. Τόσοι άνθρωποι με πλούτο απλά γεννιούνται μέσα σε αυτόν, και ακόμα και όταν δεν είναι… εκ γενετής πλούσιοι, δεν παύει να ενυπάρχει στο γεγονός αυτό καθαυτό ένα έντονο στοιχείο αδικίας. Τυγχάνει να γνωρίζω πολλούς ευκατάστατους ανθρώπους που έχουν δουλέψει πολύ σκληρά για να αποκτήσουν την περιουσία τους. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι δεν έχουν εργαστεί πιο σκληρά, π.χ., από τις γυναίκες που προσέχουν τα παιδιά τους. Θεωρώ, πάντως, ότι έχουμε εξασκηθεί από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο στο να εξισώνουμε τον πλούτο με το φαύλο. Σκεφθείτε απλά τους κακούς στις ταινίες του Τζέιμς Μποντ. Είναι συνήθως άψογα ντυμένοι και περιστοιχίζονται από θαλαμηγούς και ελικόπτερα.Αλήθεια, τι είδους λογοτεχνία θα γεννήσει η πανδημία; Η εμπειρία πάντως από άλλες (όπως αυτή του 1918) έχει δείξει ότι προσφέρουν φτωχή πρώτη ύλη.Είναι, ξέρετε, ενδιαφέρον ότι εγώ έχω αρχίσει να γράφω επιστημονική φαντασία, ενώ πρόσφατα συνάντησα δύο ακόμη συγγραφείς που κάνουν ακριβώς το ίδιο. Οσον αφορά τη θεματική, δηλαδή, θεωρώ ότι αυτή η πανδημία οδηγεί όσους γράφουν λογοτεχνία μακριά από τον πλανήτη.Ένα πράγμα που άλλαξε στη φιλοσοφία σας τον τελευταίο χρόνο;Πάντα μου άρεσε να προγραμματίζω με ακρίβεια τα μελλοντικά σχέδιά μου. Προετοιμάζω π.χ. τα ταξίδια μου έξι μήνες νωρίτερα. Τώρα, όμως, τίποτα δεν είναι καθαρό όσον αφορά το μέλλον και είναι σχεδόν αδύνατο να καθίσεις να σχεδιάσεις εκ των προτέρων. Επομένως, η πρόκληση της τελευταίας χρονιάς ήταν να βρω κάποιον βαθμό ηρεμίας μέσα στην αβεβαιότητα.

This post is only available in Greek.Διαβάστε τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Μίνως Ευσταθιάδης στην Ελένη Γκίκα για το Liberal και το Fractal με αφορμή το νέο του μυθιστόρημα με ήρωα τον ντετέκτιβ Κρις Πάπας, Κβάντι: -Κύριε Ευσταθιάδη, τι λέτε; Να ξεκινήσουμε από τον τίτλο μια που αποδεικνύεται, τελικά. ότι στα δυο τελευταία τουλάχιστον μυθιστορήματά σας είναι η φράση- κλειδί; Το σχεδόν μονολεκτικό, δηλαδή, αίνιγμα του βιβλίου: «Δύτης» και τώρα «Κβάντι». Γιατί;Έχω μια αδυναμία στους μονολεκτικούς τίτλους και στην οικονομία λέξεων γενικότερα. Μου φαίνεται γοητευτικό αυτό το κρέμασμα από μια λέξη. Κι ακόμα καλύτερα αν δεν ξέρεις, αν δεν μπορείς να φανταστείς τι σημαίνει.-Γιατί αισθανθήκατε την ανάγκη να τονίσετε εκ των προτέρων την επιρροή σας από τη Μαύρη Ήπειρο; Το ότι αυτό το καινούργιο βιβλίο σας, δηλαδή, αποτελεί δημιούργημα του πρώτου αυτού ταξιδιού;Το Κβάντι είναι -πρώτα απ’ όλα- ένα βιβλίο για την Αφρική. Κατά κάποιο τρόπο, θεώρησα χρέος μου να γράψω για όσα είδα, άκουσα και αισθάνθηκα. Μπορεί μόνο ένα μέρος της πλοκής να διαδραματίζεται εκεί, προσπάθησα όμως να το ξεκαθαρίσω: Είναι μια ιστορία που τυλίγεται γύρω από τον Μαύρη Ήπειρο.-Τι συναντήσατε στην Αφρική που δεν συναντάμε ή δεν διανοούμαστε να υπάρχει στον υπόλοιπο κόσμο;Η Αφρική περιλαμβάνει ένα σωρό κράτη που κινούνται σε διαφορετικές ταχύτητες. Η τεράστια περιοχή που εκτείνεται κάτω από την Σαχάρα, έχει ωστόσο ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Είναι δύσκολο -αν όχι αδύνατο- να περιγραφεί με λίγες λέξεις η κατάσταση εκεί. Ας πούμε, ότι ακόμη και ο τελευταίος ζητιάνος των δρόμων της Αθήνας ή κλοσάρ του Παρισιού, είναι σε καλύτερη θέση από έναν Αφρικανό στην άκρη μιας ατελείωτης έρημης έκτασης, που έχει συστηματικά ξεζουμιστεί από τους «πολιτισμένους» της Δύσης ή της Κίνας. Για όποιον θέλει να πάρει μια ιδέα για το τι συμβαίνει στην Αφρική, θα πρότεινα το συγκλονιστικό βιβλίο “The looting machine” του Tom Burgis. Δεν πρόκειται για μυθοπλασία, αλλά για πραγματική καταγραφή όσων συμβαίνουν αυτή την ώρα, κι όχι πριν από 100 ή 200 χρόνια (που ήταν ομολογουμένως πολύ χειρότερα).-Και στο «Κβάντι» υπάρχει στο βάθος η τραγωδία των Ατρειδών. Αναγνωρίζοντας, μήπως κατά βάθος, ότι η τραγωδία μεταφέρεται μέσα από τα ανθρώπινα ανεξαρτήτως χρόνου, τελικά;Νομίζω πως η τραγωδία είναι η καταστατική πράξη του ανθρώπου. Η πρώτη αλήθεια μας. Τις στιγμές που κατορθώνουμε να ξεγλιστρήσουμε από την σκιά της, παίζουμε μια κωμωδία. Ηθοποιοί και θεατές οι ίδιοι.-Γιατί τα «οικογενειακά εγκλήματα» είναι, εν τέλει, τα πιο τραγικά και… αιματηρά;Δυο άντρες μαχαιρώνονται με μανία στο δρόμο. Ένας από τους θεατές της συμπλοκής γυρίζει και λέει στον διπλανό του: Αυτοί οι δύο για να μισιούνται τόσο πολύ, πρέπει να είναι αδέλφια. Φυσικά το έγραψε ο Ντοστογιέφσκι, κι όχι εγώ. Μήπως σχεδόν όλες οι αρχαίες τραγωδίες, δεν είναι «οικογενειακές»;-Εκδικείται το αίμα όταν αδικείται, κύριε Ευσταθιάδη;Φυσικά και εκδικείται. Είναι η πρώτη και η πιο καθαρή πορεία του. Αυτό άλλωστε δεν προσπαθούν όλα τα συστήματα απονομής δικαιοσύνης από καταβολής κάθε πολιτισμού; Να σταματήσουν την εγγενή τρέλα του αίματος;-Και στο «Κβάντι» εκμηδενίζετε τις τοπικές αποστάσεις: το έγκλημα, όπως και οι πανδημίες, δεν γνωρίζουν από σύνορα πια;Ζούμε πλέον σε έναν κόσμο που οι αποστάσεις και ο χρόνος έχουν εκμηδενιστεί. Ας πάρουμε το εξής παράδειγμα: Ένας κύριος μπαίνει σ’ ένα αεροπλάνο, φτάνει στην Μαλαισία, βρίσκει εύκολα το κατάλληλο πρακτορείο, αγοράζει πάμφθηνα δύο παιδάκια 6 και 8 χρονών (για παράδειγμα), περνάει αξέχαστα μαζί τους για ένα Σαββατοκύριακο σε κάποιο πολυτελές μπανγκαλόου και ύστερα γυρίζει πίσω στην πατρίδα του, ίσως λίγο αγχωμένος για να προλάβει το επόμενο meeting της εταιρείας του. Αν γράψουμε ότι αυτό συμβαίνει με εκατομμύρια «κυρίους» κάθε χρόνο, θα γίνει πιο πιστευτό; Πιο υποφερτό;-Συμβαίνει όντως εκείνο το φρικτό που καταγγέλλετε; Θέλω πολύ να σας το ρωτήσω. Όπως και στο προηγούμενό σας, δηλαδή, αν το μαρτύριο του δύτη υπήρξε όντως αληθινό!Δυστυχώς, ένα «βασικό» συστατικό της πλοκής δεν αποτελεί εφεύρημα. Και στον «Δύτη», αλλά και στο «Κβάντι» ξεκινάω από γεγονότα που, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, έχουν συμβεί. Μπαίνει βέβαια σε κάποιο σημείο η μυθοπλασία. Πάντα ελπίζω πως η λογοτεχνία σώζει κομμάτια της πραγματικής Ιστορίας.-Να πούμε πώς υποδέχτηκαν τον «Δύτη» σας στο εξωτερικό;Ο Δύτης έχει μεταφραστεί στα γαλλικά και πριν από 3 μήνες κυκλοφόρησε στις γαλλόφωνες χώρες. Η υποδοχή του ήταν ενθουσιώδης. Μέχρι τώρα έχουν δημοσιευτεί περισσότερες από είκοσι κριτικές σε διάφορα μέσα ενημέρωσης, έχουν διαβαστεί αποσπάσματα στην κρατική γαλλική ραδιοφωνία, με έχουν καλέσει σε 3 διεθνή φεστιβάλ –ας ελπίσουμε βέβαια να πραγματοποιηθούν.-«Τα λάθη τραβάνε όμως τις δικές τους τεθλασμένες γραμμές, μέχρι που ανάμεσά τους αρχίζει να σχηματίζεται ένας χάρτης. Πολλές φορές αργώ να καταλάβω ότι μόνο σ’ αυτόν θέλω να χαθώ, γιατί είναι ο δικός μου»: Τώρα αυτό είναι μοίρα, κάρμα ή ελεύθερη βούληση; Ή και τα δυο;Μακάρι να ‘ξερα! Νομίζω πως τα λάθη μας μαρτυρούν πολύ περισσότερα για εμάς απ’ ότι όλες οι σωστές μας αποφάσεις. Όπως οι ήττες είναι απείρως σημαντικότερες από τις νίκες.-Πιστεύετε ότι υπάρχει λύτρωση, όπως και στην αρχαία τραγωδία, μέσα στα βιβλία σας πέρα και πάνω από τα φονικά;Η αλήθεια είναι ότι στα βιβλία μου δεν θριαμβεύουν πάντα οι «καλοί». Συχνά η απονομή δικαιοσύνης κουτσαίνει, το έγκλημα δεν ξεριζώνεται, οι πληγές μένουν ανοιχτές. Αυτό όμως δεν συμβαίνει και στην πραγματικότητα; Γιατί πρέπει να την εξωραΐζουμε; Για να πέφτουμε ήσυχοι για ύπνο; Ας πούμε ότι εγώ προτιμώ το αντίθετο.-Η πανδημία δεν φέρνει κάπως σαν θεία κατάρα; Αυτό που δεν φαίνεται σκοτώνει ό,τι υψώθηκε ως σύγχρονη Βαβέλ ξαφνικά…Η Ιστορία δείχνει πως κάθε 100 χρόνια (σχεδόν μάλιστα με μαθηματική ακρίβεια) εμφανίζεται μια πανδημία που σκοτώνει εκατομμύρια. Προσωπικά, μάλλον δεν τα καταφέρνω καλά στην μεταφυσική. Από την άλλη, ειδικά τον τελευταίο αιώνα, όχι μόνο αψηφήσαμε την Φύση, μα την καταστρέψαμε συστηματικά. Δεν ξέρω αν μας εκδικείται. Θα πληρώσουμε πάντως το τίμημα των έργων μας, αυτό είναι σίγουρο.-Η πανδημία, ο εγκλεισμός που ζούμε, τι λέτε, ευνοεί το αστυνομικό μυθιστόρημα;Ο εγκλεισμός ευνοεί τους αναγνώστες. Φαίνεται πως οι πωλήσεις βιβλίων -και όχι μόνο αστυνομικών- σημειώνουν άνοδο. Την ίδια ώρα που αυξάνεται η κατανάλωση ψυχοφαρμάκων, η ενδοοικογενειακή βία και η ανεργία… ας υπάρξει κι ένα καλό νέο. Το χρειαζόμαστε. Τα βιβλία άλλωστε είναι ο πιο κοντινός παράδεισος.-Να βάλουμε τίτλο στην τελευταία χρονιά μας; Αυτό που ζούμε, αν ήταν βιβλίο τι θα είχε στο εξώφυλλό του, τι θα έγραφε; Να το τολμήσουμε;«Η τρομακτική φαντασία της πραγματικότητας».– Τι δεν θα ξεχάσετε ποτέ από την Μαύρη Ήπειρο; Ή μάλλον καλύτερα τι ήταν εκείνο που σας αποκαλύφθηκε στην Αφρική, κύριε Ευσταθιάδη;Δύο πράγματα δεν θα ξεχάσω. Πρώτα απ’ όλα τη μυρωδιά. Η Αφρική μυρίζει αλλιώς. Σαν να σου λέει: Τώρα ήρθες και θα αναγκαστείς να με αναπνεύσεις.Σίγουρα θα μείνει μέσα μου και η έρημος. Μια απίστευτη αίσθηση, πολύ έξω απ’ αυτόν τον κόσμο.