News

This post is only available in Greek.Βαγέλης Χατζηβασιλείου | Το Βήμα της Κυριακής | Κυριακή 28 Απριλίου 2013 To ταξίδι ενός Ελληνα από το Μόναχο στη Θεσσαλονίκη του '60 και των φαντασμάτων του Εμφυλίου. To εκτενέστερο μυθιστόρημα του Δημήτρη Νόλλα.Οταν τον Μάιο του 1963 ο Γρηγόρης Λαμπράκης θα πέσει νεκρός κάτω από τους τροχούς του δολοφονικού τρίκυκλου των Εμμανουηλίδη και Γκοτςαμάνη, n Ελλάδα θα απέχει ήδη μία δεκαπενταετία από τη λήξη του Εμφυλίου. Με τη διαφορά ότι ο Εμφύλιος θα τείνει σε αυτή τη φάση να μετατραπεί σε φάντασμα της καθημερινότητας, σε μια παθολογία ανιχνεύσιμη στα πιο διαφορετικά επίπεδα της κοινωνίας. Σε μια τέτοια κοινωνία θα επιστρέψει λίγο μετά τη δολοφονία του Λαμπράκη ο Αριστος Καραμπίνης, ο οποίος μολονότι δουλεύει στη λαχαναγορά του Μονάχου, έχοντας εγκαταλείψει από καιρό τις σπουδές του, δεν λέει να υποστείλει και τις καλλιτεχνικές φιλοδοξίες του - να γίνει ποιητής ή ζωγράφος. Ο Αριστος θα φέρει από το Μόναχο στη Θεσσαλονίκη μια γυναίκα που άρχισε να εργάζεται στη γερμανική βιομηχανία επί ναζισμού και τώρα υποφέρει από παράνοια. Η γυναίκα θα εξαφανιστεί άμα τη αφίξει τους στην Ελλάδα και n αναζήτησή της θα οδηγήσει τον Αρίστο στα άδυτα του εμφυλιακού παρελθόντος: ένα παρελθόν το οποίο έχει καταλάβει καθ ολοκληρίαν το παρόν και αντιστρατεύεται σθεναρά το οποιοδήποτε διαφορετικό μέλλον.  Με το Ταξίδι στην Ελλάδα ο Δημήτρης Νόλλας μοιάζει να βάζει τέλος στην ανάπαυλα την οποία υπαινισσόταν n περυσινή συλλογή διηγημάτων του με τίτλο Στον τόπο. Αν εκεί εμφανιζόταν ένας υπαινιγμός για τη δυνατότητα μιας κοινότητας στοιχειώδους αλληλεγγύης, με το ανά χείρας μυθιστόρημά του επιστρέφουμε στην κατακερματισμένη και βαθιά διαβρωμένη συλλογικότητα των προηγούμενων βιβλίων του. Ο Αριστος θα συναντήσει στον τόπο της γενέτειρας του μια σωστή κόλαση: n οικογένειά του θα προσπαθήσει να βάλει χέρι στην περιουσία του σε αγαστή συνεργασία με τα τοκογλυφικά κυκλώματα, n Αστυνομία θα τον απειλήσει με στέρησπ διαβατηρίου αν δεν της δώσει πληροφορίες για ης αριστερές παρέες του στο Μόναχο και n γυναίκα την οποία ψάχνει, θα περιγελάσει όλες τις φιλοδοξίες που είχε την απρονοησία να εκθρέψει για τον γενέθλιο τόπο του. Και όταν όμως ο Καραμπίνης θα φθάσει στην καρδιά του Εμφυλίου μέσω της παρακολούθησης των περιπετειών του Αποστόλη, n πραγματικότητα δεν θα αλλάξει. Οι άνθρωποι θα σφαγιαστούν για ένα αδειανό πουκάμισο και το μόνο που θa επικρατήσει στην καρδιά όσων γλιτώσουν θα είναι ο εκμηδενισμός: πολιτικός, κοινωνικός, ηθικός και υπαρξιακός.Γράφοντας το εκτενέστερο και τοαποχρόνως το εντελέστερο μυθιστόρημά του, ο Νόλλας άρχιζα και ολοκληρώνει την ιστορία του εν κίνησει: στην αμαξοστοιχία που πηγαίνει πρώτα από Μόναχο προς θεσσαλονίκη και ύστερα από θεσσαλονίκη προς Μόναχο. Ολπ n υπόλοιπη πλοκή θa φυλακιστεί στην αγκύλη του ενδιάμεσου διαστήματος: το ταξίδι του Αρίστου στην Ελλάδα δεν θα είναι τίποτε παραπάνω από μια προσωρινή παρένθεση, από μια κατάσταση που θα παρεμβληθεί μεταξύ δύο σιδηροδρομικών διαδρομών για να τελαώσει με την επιστροφή στη Γερμανία όταν θα έχα χαθεί κάθε ελπίδα και απαντοχή για την Ελλάδα Με ένα υφαντό καμενικών παραπομπών (από βιβλικά και αρχαιογνωσηκά χωρία λαϊκά τραγούδια Σεφέρη και Πεντζίκη ως Βασίλη Βασιλικό και Γιώργο Σκαμπαρδώνη), ο Νόλλας στήνει μια εμβληματική σκηνή που θα διαρρήξει τον ιστορικό χρόνο του μυθιστορήματος για να προβάλα μέσα από μια νοσηρά σαγηνευτική ατμόσφαιρα m διαχρονική επιβίωση του αριβισμού, της συναλλαγής και της διαφθοράς. Πρόκαται για την κάθοδο στην αμαρτωλή «Βομβάη», ένα ζοφερό κέντρο διοισκέδασης, όπου θα αποκαλυφθεί ό,η θα παραμείνα διά βίου κρυφό στον επάνω κόσμο - τον κόσμο της κοστουμαρισμένης αξιοπρέπαας. Η «Βομβάη» θα χαράξει τα σύνορα του ελληνικού τοπίου και θα αποτελέσει τη μοναδική εγγύηση για τη συνέχειά του. Εξαιρετικά πικρό το συμπέρασμα αλλά σκοπός της λογοτεχνίας δεν είναι να μας βοηθήσα να καταπιούμε την κάμηλο. Πολλώ δε μάλλον όταν έχουμε να κάνουμε με έναν συγγραφέα της τάξης του Νόλλα.

This post is only available in Greek.Θανάσης Αλευράς | Ελευθεροτυπία | 22 Μαρτίου 2013 To νυχτερινό ταξίδι με το τρένο στην αρχή του «Ταξιδιού στην Ελλάδα» του Δημήτρη Νόλλα, από τις εκδόσεις Ικαρος, είναι εξαρχής n πιo ακριβής εικόνα, n πιo πιστή μεταφορά της διαδρομής, ή καλύτερα της σχεδόν ακίνητης διαδρομής, μέσα στο χρόνο τns Ελλάδας, μια διαδρομή που σε υποχρεώνει διαρκώς να τη σκέφτεσαι, δηλαδή να σε σκέφτεσαι, σε μια αέναη μετατόπιση μέσα απo έρημους νυχτερινούς σταθμούς και άδειες αποβάθρες, διαδρομή μες στο δικό σου ψυχικό τοπίο, αυτή n εναρκτήρια «ιδέα» της Ελλάδας, που θα έλεγε κι ο Ελύτης, που είναι όμως περισσότερο ιστορικά, συναισθηματικά και πνευματικά φορτισμένη και σε απευθείας επαφή με την ψυχή του τόπου, ψυχή κατάμεστη εγχώριων κι αλλότριων μεταναστευτικών ρευμάτων, οι χορταριασμένοι σιδηρόδρομοι, τα βαγόνια με φωτά χλωμά, την ώρα που «το φεγγάρι, χαμηλά στον ορίζοντα και πριν αρχίσει να βασιλεύει, άπλωνε ένα φωτεινό παραμυθένιο πέπλο κι ασήμωνε την πλάση στην πιo σκοτεινή τns ωρα», αυτή ακριβώς n πιo υποδόρια, μυστηριώδης στιγμή βρίσκει απόλυτα κέντρο στο σημερινό ψυχικό τοπίο του τόπου, τόσο μακριά από τις λυρικές ψαρόβαρκες και τα κλωνάρια και τα ηλιοβασιλέματα του Αιγαίου, που έμειναν σαν παρεξηγημένα από τόση αφέλεια μέσα σε γυαλιστερές καρτ ποστάλ και δίπλα σε πανάκριβες, πλαστικές φρουτοσαλάτε5 μιας άγαρμπης τουριστικής εκμετάλλευσης αυτής της «ιδέας», το Acropolis Express, ακριβώς αυτό, ξεκίνησε ακόμη μια φορά το ίδιο ταξίδι, «γράφοντας και ξαναγράφοντας το ίδιο», και το πρώτο πράγμα που λέει κανείς, μεσούσης της διαδρομής, κι αυτό που μάλλον δεν έχει πάψει ποτέ να ρωτάει, ξανά και ξανά, στη ζωή του, «πού βρισκόμαστε;», φέρνει ήδη ως αποσκευή το σώμα τns ιστορίας και το ταξιδεύει σε ένα στοχαστικό σύμπλεγμα προσωπικών ιστοριών, αποσπασμάτων στη δίνη μιας μεγαλύτερης κοινής ιστορίας που ξαναείδε κάτω αη' το ίδιο φως τον εαυτό της και συνεχίζει να πηγαίνει mo πέρα τη συλλογική βαλίτσα, παρασέρνοντας tous πάντες και τα πάντα ο' ένα αρκετά αβέβαιο κι εκπληκτικό στοίχημα αυτογνωσίας, σε μια χώρα προικισμένη με άπλειο φως, φως που μάλλον δεν είναι αυτό του ήλιου της δικαιοσύνης, αλλά αυτό το καβαφικό, αυτό τo άγνωστο που ποιος ξέρει τι καινούργιες τυραννίες θα δείξει, είναι μια άλλη ζώνη του λυκόφωτος στην οποία μπήκαμε για να βρούμε τον εαυτό μας και να καταλάβουμε αυτό που μας συνέβη, μια ζώνη πάραυτα διαυγής, σαν λαμπερό αττικό πρωινό, όπου «όλα γύρω τους έλαμψαν φως, επιβεβαιώνοντας την υποψία πως πορεύονταν στον τόπο τns τρέλας, αφού δεν μπορεί τo σκοτάδι να μεταλλάσσεται σε φως τόσο γρήγορα, τόσο βιαστικά, χωρίς αυτό να έχει επίπτωση και στις ψυχές των ανθρώπων».

This post is only available in Greek.Αλεξάνδρα Μπακονίκα | www.diastixo.gr | 9 Φεβρουαρίου 2013Είναι το καινούργιο μυθιστόρημα του εκλεκτού, πολυγραφότατου και ρηξικέλευθου συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου. Το βιβλίο στηρίζεται σε δύο πολύ ουσιαστικά και καταλυτικά θέματα. Το πρώτο είναι ο σφοδρός και παθιασμένος έρωτας, που διατρέχει το μυθιστόρημα από την αρχή μέχρι το τέλος του, και το δεύτερο η αναφορά σε κοινωνικές ταραχές και εξεγέρσεις, όπως η Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, ο Εμφύλιος που ακολούθησε. Αλλά και σαν προέκταση κατά κάποιον τρόπο των Δεκεμβριανών, με απόσταση 67 χρόνων, το κίνημα των Αγανακτισμένων, που βιώσαμε το καλοκαίρι του 2011 με την οικονομική χρεοκοπία και τα γνωστά δεινά στα οποία εισήλθε η χώρα μας.Το μυθιστόρημα αρχίζει το 1976. Κεντρικός ήρωας είναι ο Μιχάλης, που αποτελεί και τον πρωτοπρόσωπο, παντογνώστη αφηγητή. Βρίσκεται στην κρίσιμη ηλικία της εφηβείας και φλογερά ερωτεύεται τη συνομήλική του, ωραία, χυμώδη και εξωστρεφή Νίκη. Εκείνη τον προτρέπει να εμπλουτίσει εκτενέστερα τις ήδη βιωματικές γνώσεις του για τα Δεκεμβριανά, ώστε να εντυπωσιάσει τον αριστερό πατέρα της, Μίμη. Από τότε ξεκινάει το αμέριστο ενδιαφέρον του Μιχάλη για τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο, ένα ενδιαφέρον που συνεχίζεται αδιάπτωτα σε όλο το μυθιστόρημα. Όμως οι δύο έφηβοι θα χωρίσουν και θα ξαναβρεθούν στα 22 τους χρόνια, το 1985, σε ένα πάρτι –ο Μιχάλης είναι πλέον ηθοποιός και η Νίκη δημοσιογράφος–, όπου θα έχουν την πρώτη ερωτική επαφή τους. Από το 1985 μέχρι και το 2011, η Νίκη με τη μαγική παρουσία της θα είναι το μήλο της έριδος ανάμεσα σε τρεις άνδρες – τον Μίμη, τον Άβερελ και τον άνδρα της, Άρη, με τον οποίον όμως θα χωρίσει. Τα έχει κατά διαστήματα και με τους τρεις, κάτι το οποίο είναι εν γνώσει τους, και παρ’ όλα αυτά πασχίζουν μανιωδώς να την αποκτήσουν ο καθένας για τον εαυτό του παραγκωνίζοντας τους άλλους. Αυτός που την κερδίζει τελικά είναι ο Μιχάλης.Παράλληλα με τη διεκδίκηση της Νίκης από τους τρεις άνδρες, το μυθιστόρημα προχωράει και συνυφαίνεται με την πιο κρυφή πληγή, δηλαδή με την πολύπλευρη εμβάθυνση των γνώσεων του Μιχάλη για τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο. Με στηρίγματα αυτές τις γνώσεις θα προχωρήσει στη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος Η εξαφάνιση του Αριστοτέλη Νικολαΐδη. Ουσιαστικά αυτή η θεατρική διασκευή με τον τίτλο «Σκελετός» εγκιβωτίζεται στο βιβλίο και διευρύνει την πλοκή. Ο τίτλος αυτός για τον Μιχάλη έχει μεταφορική σημασία. Σκελετός είναι ό,τι μένει βαθύ και άφθαρτο μέσα στο χρόνο, είναι τα ιδανικά, οι αναλλοίωτες αξίες μας, ατομικές και συλλογικές. Γιατί ο Μιχάλης, όπως και η Νίκη, έχει βαθιές λαϊκές ρίζες από το προσφυγικό Περιστέρι. Για τον Μιχάλη υπήρχε βαθιά μέσα του η μυθολογία του Περιστεριού, όπου έλαμπε η ντομπροσύνη, η αμεσότητα, η εσωτερική ανάγκη να είσαι «ξηγημένος», που σημαίνει να διαθέτεις ένα βαθύ υπόστρωμα ηθικής, όχι με τη στενή έννοια, αλλά με την τάση να νοιάζεσαι για συλλογικά οράματα και για τον διπλανό σου. Το αριστερό, λαϊκό Περιστέρι έχει διαποτίσει τον ψυχισμό των δύο ηρώων, γι’ αυτό και η Νίκη σε ένα άρθρο της σε εφημερίδα γράφει: «Η πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα ήρθε κάπως νωρίς με το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2008. Στη νέα αυτή δεκαετία αλλάζουν πολλά. Γιατί το οικονομικά κραχ δεν φέρνει μόνο την κατάρρευση του καταναλωτισμού, αλλά και του ατομισμού. Πρόκειται για ένα σεισμό που φέρνει στο προσκήνιο αντί του εγώ το εμείς και κυρίως τις ταξικές διαφορές».Με αυτά τα πιστεύω οι δύο πρωταγωνιστές θα συμμετάσχουν ενεργά με ορμή, ζέση και αυταπάρνηση στο κίνημα των Αγανακτισμένων, το οποίο περιγράφεται σε όλο το βάθος και την έκτασή του, έτσι όπως συνέβη το καλοκαίρι του 2011.Για τον Μιχάλη, το κίνημα των Αγανακτισμένων είναι ένα είδος συνέχειας των Δεκεμβριανών, μια εποχή που τον έχει στοιχειώσει από την εφηβεία του. Αν και γνωρίζει ότι οι σημερινές δυτικές κοινωνίες είναι παροπλισμένες μέσα στην παγκοσμιοποίηση και την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας, αν και σε μιαν άκρη του μυαλού του διατηρεί την υποψία ότι οι λαϊκές εξεγέρσεις μοιάζουν με υστερία, εντούτοις ως αδυσώπητα ρομαντικός πιστεύει ότι οι καταπιεσμένοι είναι υποχρεωμένοι να αγωνίζονται για τα δίκαιά τους.Εξόχως ενδιαφέρον είναι το μέρος εκείνο του βιβλίου, όπου ο συγγραφέας περιγράφει την κρίσιμη μετάβαση του Μιχάλη από την παιδική στην εφηβική ηλικία με όλη την έκταση των εκρήξεων της σεξουαλικότητας. Οι περιγραφές είναι τολμηρές και αποκαλυπτικές, θελκτικά αληθινές ως προς την ηδυπάθειά τους. Το ίδιο τολμηρές είναι και οι ερωτικές σκηνές που διανθίζουν το βιβλίο σε όλη την έκτασή του.Το μυθιστόρημα μαγεύει με την ενάργεια της έκφρασης, τους ζωντανούς χαρακτήρες, την έντονη λαγνεία, την πλοκή που ελίσσεται με εκπλήξεις και απρόοπτα, τον κοινωνικό και υπαρξιακό στοχασμό. Ο Ραπτόπουλος άφησε και πάλι με επιτυχία την ιδιαίτερη σφραγίδα του και σε αυτό το καινούργιο μυθιστόρημά του.

This post is only available in Greek.Σταυρούλα Παπασπύρου | Ελευθεροτυπία | 15 Μαρτίου 2013Το «Ταξίδι» του Δημ. Νόλλα αποτυπώνει την Ελλάδα που μας πληγώνει. Πόση Ελλάδα χωράει μέσα σε 180 σελίδες; Αν πρόκειται για το νέο μυθιστόρημα του Δημήτρη Νόλλα, τόση ώστε να πέφτει στο κεφάλι σου βαριά σαν τσεκουριά. Λίγους μήνες μετά τη συλλογή διηγημάτων του «Στον τόπο», όπου πριμοδοτούσε το αίτημα της αλληλεγγύης, της κατανόησης και της αγάπης, ο 73χρονος συγγραφέας επανέρχεται με μια πυκνή σύνθεση που λες και αγκαλιάζει όλα τα προηγούμενα βιβλία του.Το «Ταξίδι στην Ελλάδα», που κυκλοφορεί σε λίγες μέρες (εκδ. Ικαρος), εκτυλίσσεται το '63, αλλά είναι πλημμυρισμένο από αναφορές που σκαλίζουν τις πιο σκοτεινές πλευρές της πρόσφατης ιστορίας μας. Ενα ψηφιδωτό καταστάσεων και νοοτροπιών απ' όπου πήγασαν και πηγάζουν πολλά δεινά μας, και μια απόπειρα, ταυτόχρονα, συμφιλίωσής μας με την περίφημη «ελληνική ιδιοπροσωπία», που σήμερα μοιάζει πιο πολύτιμη από ποτέ.Το ταξίδι του κεντρικού ήρωα -του ξενιτεμένου στη Γερμανία, υποτίθεται για σπουδές, επίδοξου ποιητή Αρίστου- δεν πρόκειται να διαρκέσει παρά τρεις βδομάδες, και όσο μπερδεμένα ήταν τα συναισθήματά του φτάνοντας, ακόμη πιο μπερδεμένα θα 'ναι αποχωρώντας. Μέχρι να πάρει το δρόμο της επιστροφής για κείνη τη γωνιά της Βαυαρίας, όπου μέχρι πρότινος «κοπροσκύλιαζε» ροκανίζοντας το μερίδιό του από την πατρική περιουσία, ο Αρίστος θα 'χει συνειδητοποιήσει πως η εικόνα που εισέπραξε από την Ελλάδα ήταν κόντρα στην εξιδανικευμένη ιδέα που κουβαλούσε μέσα του. Ακόμη και οι πιο δικοί του άνθρωποι -ας όψονται οι κληρονομικές διαφορές- θα τον απογοητεύσουν. Στην προσπάθειά του δε να καταλάβει τι σόι άνθρωπος είναι ο ίδιος, θα αντιληφθεί πως μόνο άμεμπτος δεν είναι τελικά...Παλιές ανομίεςΟλα ξεκινούν στο κουπέ ενός τρένου που διασχίζει την πρώην Γιουγκοσλαβία, με τον Αρίστο να συνοδεύει, βαρυγκωμώντας, μια μάλλον σαλεμένη γυναίκα με τα διπλά του χρόνια, «μια κακομοίρα», πρώην εργάτρια σε φάμπρικα της Γερμανίας, και μάλιστα από το '43. Εχει αναλάβει να την παραδώσει στους δικούς της, αλλά με το που φτάνουν στη Θεσσαλονίκη, η «αποσκευή» του, όπως τη χαρακτηρίζει, χάνεται από προσώπου γης. Κι επειδή νιώθει υποχρεωμένος σ' εκείνον που του την έχει εμπιστευτεί, θα επιστρατεύσει ό,τι γνωριμίες διαθέτει στη γενέτειρά του για να εντοπίσει τα ίχνη της. Αυτό είναι το πρόσχημα για να ξετυλιχτεί ο κεντρικός κορμός της ιστορίας και μαζί όλα τα παρακλάδια της.Πρώτη στάση του ταξιδιού, μια Θεσσαλονίκη υπό «εκσυχρονιστική ανοικοδόμηση», «σπαρμένη χάσματα», όπου ο Αρίστος, στη θέα της πάλαι ποτέ επιβλητικής βίλας του Γάλλου παππού του, εκδότη προπολεμικά τοπικής εφημερίδας, ανασύρει εικόνες από την παιδική του ηλικία, απωθημένες για καιρό: τη φιγούρα του τοκογλύφου που άδειαζε επί κατοχής τη βίλα από τα βαριά της έπιπλα, τον αδελφό του να κρύβεται επί Εμφυλίου και από τους κομμουνιστές και από τους κυβερνητικούς. Ο ήρωας του Νόλλα δεν μασά τα λόγια του για την «πανούκλα» της πόλης -«τους μαυραγορίτες, τους καταδότες, τους ταγματασφαλίτες, τους άρπαγες εβραϊκών περιουσιών...»-, της ίδιας πόλης που έχει μόλις χρεωθεί ένα κρίμα ακόμη, τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Στις παλιές ανομίες πάντα έρχονται καινούργιες να προστεθούν...Σ' ένα «κωλάδικο» με το εξωτικό όνομα «Βομβάη», εν μέσω εργολάβων οικοδομών, εμπόρων, μεσιτών, χαφιέδων και «ένστολων βλαχαδερών» με θηλυπρέπεια που βγάζει μάτι, ο Αρίστος θα ζητήσει τη βοήθεια ενός σπιθαμιαίου αξιωματικού της Χωροφυλακής, στο πρόσωπο του οποίου διακρίνεται ανάγλυφη «η πείρα ενός αιώνα ανακρίσεων». Η ώρα που θα αντιληφθεί τι τίμημα απαιτείται για τις πληροφορίες που γυρεύει δεν έχει φτάσει. Ομως το σύντομο πέρασμά του από το παράνομο ΚΚΕ και ο συγχρωτισμός του στο Μόναχο με αριστερούς φοιτητές, θα αποδειχτούν η αχίλλειος πτέρνα του.Επόμενη στάση του ταξιδιού, ένα ορεινό χωριό της Δυτικής Μακεδονίας, όπου μονάζει ο μοναδικός ίσως άνθρωπος που θα ήθελε να συναντήσει η εξαφανισμένη «αποσκευή» του Αρίστου: ένας διανοούμενος-κτηνοτρόφος με μεγάλη περιουσία, που έχει για πρότυπό του τον Τολστόι, κάποιος που πρόλαβε στα νιάτα του τη Δίκη των Τόνων και είδε τον πατέρα του δολοφονημένο από συμμορία βουνίσιων ληστών, ένας άντρας που τώρα αργοπεθαίνει και ο οποίος φλέγεται να δώσει στον Αρίστο συμπυκνωμένη τη δική του εμπειρία από τον αδελφοκτόνο σπαραγμό.Είμαστε στην καρδιά πια του βιβλίου, εκεί όπου κρύβεται ίσως όλο το ζουμί. Μπορεί να σταθεί κανείς ουδέτερος σε μια εμφύλια διαμάχη; Μήπως εκείνοι που σχεδιάζουν να πάρουν τη θέση των παλιών αφεντικών, τάζοντας στους φτωχούς και στους απόκληρους κατάργηση τάξεων και ανισοτήτων, είναι εξίσου ψεύτες και απατεώνες με τους προηγούμενους επειδή αποκρύπτουν πως οι άνθρωποι θα είναι πάντα σε αναζήτηση ενός ποιμένα; Μήπως ο κάθε νέος «βοσκός», ό,τι και αν πρεσβεύει, δεν φροντίζει με το δικό του τρόπο το ποίμνιο; Μπας και τελειώνει ποτέ το Κακό;Κωπηλάτες στη γαλέρα της ζωής, οι άνθρωποι είναι έρμαια των περιστάσεων, μοιάζει να υποστηρίζει ο Νόλλας, όμηροι της Ιστορίας αλλά και του «εγώ» τους, αυτής της ανεξάντλητης δεξαμενής που αναζωογονεί τον τρόπο με τον οποίο πορευόμαστε. Κάθε φορά που «η σκεπή από πάνω μας μπάζει», κάθε φορά που ο γενέθλιος τόπος απειλείται από οικεία βέλη, είμαστε καταδικασμένοι να ανασυγκροτούμε τις δυνάμεις μας για να τον σώσουμε. Αυτός ο τόπος μάς έλαχε, σαν να μας λέει, σ' αυτό τον τόπο πρέπει να συμβιώσουμε.