Νέα

Ο Αχιλλέας Κυριακίδης φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μεταφραστικό ταξίδι του νέου βιβλίου του Alejandro Zambra, Παιδική λογοτεχνία.Ένα ανορθόδοξο εγχειρίδιο για νέους γονείς και παράλληλα ένα λαμπρό νέο κεφάλαιο που εμπλουτίζει το συναρπαστικό έργο ενός από τους σημαντικότερους Λατινοαμερικανούς συγγραφείς των τελευταίων ετών.Σε μια προ καιρού συνέντευξή μου ερωτήθηκα αν προτιμώ να μεταφράζω ζώντες ή τεθνεώτες συγγραφείς. Η απάντησή μου ήταν: «Προτιμώ να μεταφράζω ζώντα κείμενα». Αυτή η απόλυτη απάντησή μου επιδεχόταν από τότε ένα παραθυράκι εξαίρεσης, αφού είχα ήδη γνωρίσει τη συναρπαστική και εύφορη συνεργασία με συγγραφείς που μου δόθηκε η τιμή να μεταφράσω, όπως, π.χ., ο Jean d’Ormesson, o Jean Echenoz, o Alberto Garlini, ο πολύτιμος Juan Gabriel Vásquez κ.ά., ενώ έχει μείνει παροιμιώδης, από επανειλημμένες εκμυστηρεύσεις μου, η απάντηση του Borges όταν τον ρώτησα τι σήμαιναν κάτι περίεργες λέξεις που με είχαν βασανίσει όταν μετέφραζα ένα βιβλίο του: «Δεν έχω ιδέα. Κάντε ό,τι θέλετε».Η περίπτωση του ―φίλου, πια― Alejandro Zambra ξεπερνά τα όρια της απλής συνεργασίας ή της βοήθειας του συγγραφέα στον μεταφραστή του ― κάποιες φορές, και του μεταφραστή στον συγγραφέα... Για κάθε βιβλίο του που έχω μεταφράσει, ιδίως τα δύο τελευταία του (Χιλιανός ποιητής, Παιδική λογοτεχνία), έχω την αυτάρεσκη και εν πολλοίς υπερφίαλη αίσθηση όχι μόνο ότι οι ερωτήσεις και οι παρατηρήσεις μου τον ωθούν ή τον παροτρύνουν ν’ αναθεωρήσει κάποιες λεπτομέρειες, αλλά και ότι το βιβλίο γράφτηκε για μένα, γράφτηκε για να το αγαπήσω και να το μεταφράσω εγώ...Ξεκινώντας να διαβάζουμε το Παιδική λογοτεχνία, βρισκόμαστε έκπληκτοι μπροστά σε μια αυστηρά ημερολογιακή καταγραφή της ζωής του γιου τού συγγραφέα, από τη στιγμή μηδέν ώς τα πρώτα του γενέθλια, και πριν καλά καλά αντιδράσουμε αρνητικά, φέρνοντας στο νου μας το γνωστό και αρμόζον στην περίπτωση δεκαπεντασύλλαβο («Άλλος παιδί δεν έκανε, μόνο η Μαρία τον Γιάννη»), αντιλαμβανόμαστε ότι η αφήγηση δεν αφορά τη γέννηση ενός παιδιού, αλλά τη γέννηση ενός πατέρα.Ο Zambra, με το χιούμορ του, τη χάρη τού ύφους του και το αδιαμφισβήτητο ταλέντο ενός ταχυδακτυλουργού των λέξεων, λύνει γορδίως το πρόβλημα του πώς μια τόσο προσωπική πραγματικότητα μπορεί να μεταπλαστεί σε γοητευτική ψευδο-μυθοπλασία για αναγνώστες μιθριδατισμένους στα παραμύθια και τις αλληγορίες.Ένα κομψοτέχνημα.

Η Δήμητρα Δότση φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα του Andrea Bajani, Η επέτειος, που τιμήθηκε με τα βραβεία Strega & Strega Giovani 2025. Ένα βιβλίο για την ενηλικίωση και την τυραννία της μνήμης, που ανατέμνει τον ολοκληρωτισμό της οικογένειας όσο κανένα άλλο. Μια ιστορία που πληγώνει, αφοπλίζει και ξεγυμνώνει με την αλήθεια της.Η Επέτειος ζει μέσα μου δυο χρόνια τώρα. Είναι από εκείνα τα βιβλία που τα σκέφτεσαι αδιάλειπτα και επιστρέφεις σε αυτά ξανά και ξανά, παρότι δεν καθρεφτίζουν ούτε στο ελάχιστο τη ζωή ή τα βιώματά σου. Και το επιτυγχάνουν με έναν τρόπο νηφάλιο, δωρικό, χωρίς ίχνος συναισθηματισμού, αλλά με μια κρυφή ποίηση να πάλλεται πίσω από τις λέξεις. Τι άλλο είναι αυτό αν όχι η επιτομή της σπουδαίας λογοτεχνίας;Σπουδαία είναι η λογοτεχνία που εκμαιεύει σκέψεις τις οποίες αγνοούσες ότι κουβαλάς· που, ακόμη και όταν ψηλαφεί ένα χιλιοειπωμένο θέμα, όπως αυτό της πατριαρχίας, σε αναγκάζει να σκάψεις στο πιο σκληρό σου υπέδαφος. Στην Επέτειο, ο Μπαγιάνι με τη χειρουργική, σκοπίμως αποστασιοποιημένη γραφή του, τινάζει στον αέρα τον θεσμό της οικογένειας, χωρίς να επικεντρώνεται στη μορφή ενός τοξικού padre padrone και να τη στηλιτεύει. Εστιάζει στη φιγούρα μιας μάνας, που ζει στη σκιά του άντρα της, σε μια επιβεβλημένη αορατότητα, ανήμπορη να στρέψει το βλέμμα στα παιδιά της, να τα αγκαλιάσει, βυθισμένη σε ένα επιλεγμένο τίποτα –μόνο που αυτό το τίποτα είναι το δικό της κάτι. Το αφηγηματικό Εγώ δίνει υπόσταση στη σιωπή της, σκάβοντας ταυτόχρονα στα έγκατα του είναι του μέχρι το οδυνηρό τέλος της απόσυρσης από την πάλαι ποτέ οικογενειακή εστία, και της λύτρωσης.Το μυθιστόρημα αυτό μετατόπισε βίαια την οπτική μου για την αξία της λογοτεχνίας, αλλά και για τις προκλήσεις της μετάφρασης, σηματοδοτώντας επώδυνες «πρώτες φορές» στα είκοσι έξι χρόνια που καταπιάνομαι με τον μεταφραστικό λόγο. Ανακάλυψα το translator’s block, μια πνευματική παράλυση που δεν πίστευα ότι επιτρέπεται να ζει ένας επαγγελματίας του λόγου. Συνήθως, όταν εμείς οι μεταφραστές παραδίδουμε ένα χειρόγραφο, αμέσως βουτάμε στο επόμενο. Με τον Μπαγιάνι, αυτό ήταν αδύνατο. Ο πήχης υψώθηκε τόσο απότομα, που ένιωθα να αιωρούμαι σε ένα κενό, ανίκανη να σχετιστώ με οτιδήποτε υπολειπόταν αυτής της έντασης.Για πρώτη φορά στον μεταφραστικό μου βίο, βρέθηκα να διορθώνω ένα τόσο σύντομο βιβλίο δεκάδες φορές επί οκτώ μήνες. Ενώ θεωρητικά ήμουν βυθισμένη σε άλλα κείμενα, το μυαλό μου παρέμενε αγκιστρωμένο στην Επέτειο. Παρατούσα τα πάντα για μια σκόρπια λέξη που μου ερχόταν ξαφνικά σαν αναλαμπή στο μυαλό, για να αναζητήσω την αντίστοιχη παράγραφο, να ξαναδιαβάσω, να διορθώσω ξανά. Ίσως να έφταιγε το γεγονός ότι ο ίδιος ο συγγραφέας αναμόρφωσε το κείμενό του είκοσι δύο φορές μέχρι την τελική του μορφή, κι εγώ, από απόλυτο σεβασμό, ένιωσα την ανάγκη να ακολουθήσω τα ίχνη του σε αυτή την εξαντλητική αναζήτηση της τελειότητας.  Η Επέτειος είναι ένας λογοτεχνικός στρόβιλος, ένας κυκλώνας που παρασύρει τον αναγνώστη στη δίνη του με μια μοιραία δύναμη, τόσο μεγάλη που καταφέρνει να τον εκτοξεύσει στο μάτι αυτού του κυκλώνα, εκεί όπου επικρατεί η λυτρωτική γαλήνη. Κάπου εκεί κρύβεται και η ανομολόγητη αγάπη ενός γιου για τη μητέρα του. 

Ο Αχιλλέας Κυριακίδης φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μεταφραστικό ταξίδι του νέου βιβλίου του Juan Gabriel Vásquez, Τα ονόματα της Φελίσας, που βασίζεται στη ζωή της κολομβιανής γλύπτριας Φελίσας Μπουρστίν.Ένα κείμενο σαν αυτό, που μου ζητήθηκε από τον  Ίκαρο για να συνοδεύσει την έκδοση ενός ακόμα βιβλίου του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, Τα ονόματα της Φελίσας, δε θα μπορούσε παρά να είναι ένα κείμενο ευχαριστήριο προς τον εκδοτικό οίκο που με αγαστή συνέπεια παρακολούθησε τη συγγραφική πορεία αυτού του πολύ σημαντικού Κολομβιανού, εκδίδοντας τα περισσότερα βιβλία του στην Ελλάδα (πέντε μυθιστορήματα, μία νουβέλα, μία συλλογή διηγημάτων και μία συλλογή δοκιμίων μέχρι στιγμής). Φαντάζομαι, όμως, πως αυτή την ευγνωμοσύνη ο μεταφραστής του τη μοιράζεται και με τους πολλούς έλληνες αναγνώστες που πολύ αγαπούν τον Βάσκες από τότε που άκουσαν τον ήχο των πραγμάτων όταν πέφτουν, γνώρισαν τους πληροφοριοδότες του, είδαν τη μορφή των λειψάνων, τραγούδησαν μαζί του για την πυρκαγιά, γύρισαν το βλέμμα πίσω, και τώρα μαθαίνουν τα ονόματα της Φελίσας.Για άλλη μία φορά, εδώ, στα Ονόματα της Φελίσας, ο Βάσκες, με όχημα τη βιογραφική ανατομία μιας κολομβιανής γλύπτριας, καταδύεται στην ιστορία αυτής της πληγωμένης χώρας, έχοντας επιστρέψει πια σ’ αυτήν πραγματικά και όχι με την απατηλή νοσταλγία του αυτοεξόριστου. Έχω τη γνώμη ότι ο Βάσκες (τόσο αυτό όσο και προηγούμενα μυθιστορήματά του, ιδίως το Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω, είναι μυθιστορηματικές βιογραφίες) γράφει  μια μυθοπλασία που, αντίθετα απ’ ό,τι ισχύει στην επιστημονική έρευνα, πρώτα στηρίζεται στα τεκμήρια και τις αποδείξεις, και μετά αναζητεί τη θεωρία και τη γοητεία της εικασίας. «Υπάρχουν αλήθειες που χάνονται μαζί μ’ αυτόν ο οποίος πεθαίνει» γράφει στο τέλος αυτού του συναρπαστικού βιβλίου, «και που ούτε τα αγαπημένα του πλάσματα καταφέρνουν να τις γνωρίσουν. Συμβαίνουν σε μια περιοχή της συνείδησής μας που δεν είναι προσβάσιμη, που είναι αόρατη και αμετάκλητα κρυφή, και τίποτα δεν μπορούμε να κάνουμε για να την επισκεφθούμε. Ή σχεδόν τίποτα.» Ίσως στόχος και αποστολή της δικής του μυθοπλασίας είναι ακριβώς ν’ ανακαλύψει αυτό το σχεδόν τίποτα.«Αυτή η γυναίκα πέθανε από θλίψη» νεκρολογεί ο φίλος της Φελίσας, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Κι αυτό το βιβλίο είναι η ιστορία μιας θλίψης ― μιας θλίψης επίμονης, διαβρωτικής, οξειδωτικής. Όμως, «πιστεύω ότι, αν μπορεί κανείς ν’ αποφύγει τη θλίψη, καλό είναι να την αποφύγει» γράφει ο μικρός αφηγητής ενός μυθιστορήματος του Ρομέν Γκαρί με όλη του την παιδική ορθολογική αφέλεια. Ναι, αλλά τι γίνεται όταν δεν μπορεί να την αποφύγει ένας άνθρωπος, όταν δεν μπορεί να την αποφύγει μια χώρα;Εντέλει, ο Βάσκες δεν «κάνει» μαγικό ρεαλισμό, αλλά ο ρεαλισμός του είναι μαγικός. 

Η Μαρία Φακίνου φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μυθιστόρημα της Liz Moore, O Θεός του δάσους, ένα καταιγιστικό, πολυεπίπεδο θρίλερ που τιμήθηκε το 2024 με το βραβείο των αναγνωστών του Goodreads (κατηγορία: Μυστήριο/Θρίλερ).Ένα δεκατριάχρονο κορίτσι εξαφανίζεται από μια κατασκήνωση στα δάση των Αντιρόντακ και η σαρανταδυάχρονη Αμερικανίδα, Λιζ Μουρ, ξεδιπλώνει μια τοιχογραφία της Αμερικής της δεκαετίας του 1970.Είναι αυτό θρίλερ; αναρωτιόμουν μεταφράζοντας. Φυσικά έχει σασπένς, αστυνομία, θύτες και θύματα, αλλά δεν είναι μόνο αυτά.Η Μουρ μιλά για τη μεγαλύτερη απώλεια με τον πιο ήπιο τρόπο. Οι γυναίκες της ιστορίας κινούν εδώ τα νήματα. Άλλοτε μέσα από την ανακρίτρια Λάπτακ, την πρώτη γυναίκα της χώρας που παίρνει αυτόν τον βαθμό, και άλλοτε μέσα από την Άλις Βαν Λάαρ, τη μητέρα του εξαφανισμένου κοριτσιού, και αγαπημένο μου χαρακτήρα. Δεύτερη κόρη μιας εύπορης οικογένειας που κάνει ένα καλό γάμο, όπως ορίζει η τάξη της. Μια γυναίκα που νιώθει μονίμως ανεπαρκής και αμόρφωτη. Η γυναίκα που αποσιωπήθηκε και σβήστηκε από την (οικογενειακή) ιστορία. Και σε αυτήν πέφτει το αδιανόητο βάρος της απώλειας όχι ενός αλλά και των δύο παιδιών της. Είναι η μόνη που «σπάει», γίνεται διάφανη και μας αφήνει να δούμε τις ρωγμές. Η κόρη της, που απεχθάνεται και απορρίπτει την Άλις, επειδή είναι η μάνα της, επειδή είναι έφηβη, επειδή είναι η επόμενη γενιά, χάνεται από προσώπου γης. Γι’ αυτό εξαφανίζεται η Μπάρμπαρα. Για να μη γίνει σαν τη μαμά της και τις γυναίκες των προηγούμενων γενιών. Ως εδώ, λέει η εξαφάνισή της. Υπάρχει κι άλλος τρόπος.Έζησα κι εγώ στα δάση και τα ποτάμια που τοποθετεί η Μουρ την πλοκή της χαζεύοντας εικόνες και χάρτες της περιοχής. Άκουσα τα χίπικα τραγούδια που παίζουν γύρω από τη φωτιά τα παιδιά της κατασκήνωσης. Ξαναδιάβασα για τον Ραλφ Ουάλντο  Έμερσον που και το επώνυμο του δανείζει στην κατασκήνωση και το σπίτι των Βαν Λάαρ ονομάζεται Αυτάρκεια από το ομώνυμο δοκίμιό του και η φιλοσοφία του διαπερνά τις σελίδες. Η Μουρ δεν φτιάχνει ένα απλό θρίλερ. Μιλά για τη φύση, τις σχέσεις των ανθρώπων και κυρίως, γι’ αυτό που λέμε, ανθρώπινη συνθήκη.