Νέα

Συνέντευξη του Δημήτρη Νόλλα στον Γιάννη Μπασκόζο για την εφημερίδα Το Βήμα, 7 Απριλίου 2013  Ο μυθιστοριογράφος μιλάει για το τελευταίο του βιβλίο, τον δυτικό εκσυγχρονισμό που τρομοκρατεί και τα «μπιχλιμπίδια» που προτείνουν οι κομματικές συμμορίες.Ενας νεαρός, αιώνιος φοιτητής στη Γερμανία, επισκέπτεται τη γενέτειρά του, τη Θεσσαλονίκη, λίγο μετά τη δολοφονία τουΛαμπράκη, συνοδεύοντας μια «φευγάτη» κοπέλα, τη Χρυσάνθη. Εκεί θα βρει τις ρίζες του αλλά και τον χειρότερο εαυτό του, απότοκο των ανθρώπων που δημιούργησαν τη σύγχρονη Ελλάδα. Το Ταξίδι στην Ελλάδα (εκδόσεις Ικαρος), το νέο μυθιστόρημα του Δημήτρη Νόλλα, δεύτερο μέρος μιας τριλογίας, είναι ένα ταξίδι στην Ιστορία και μια καταβύθιση στο Κακό που μας δυναστεύει.Ο ήρωάς του, ο Αρίστος, θα βρεθεί σε μια κοινωνία γεμάτη χαφιέδες, τοκογλύφους, ανθρώπους του γρήγορου πλουτισμού και σχέσεις στον αέρα, στηριγμένες στο συμφέρον. Θα καταλάβει ακόμη ότι και η δική του ταυτότητα - την οποία έχει απαρνηθεί εκεί στα ξένα - αποτελείται από «χρήματα, ονόματα, λέξεις και λόγια» που τον δένουν με τόπους και πρόσωπα τα οποία θα ήθελε να έχει ξεχάσει. Πυκνό σε νοήματα, μινιμαλιστικό στην έκφραση - όπως πάντα -, το μυθιστόρημα του Δημήτρη Νόλλα μάς δίνει τη δυνατότητα να συζητήσουμε μαζί του κάποια από τα ζητήματα που θίγει σε αυτό. Η αναζήτηση ταυτότητας από μέρους του κεντρικού σας ήρωα θέτει ένα ερώτημα: υπάρχει σήμερα μια ταυτότητα του ατόμου που ορίζεται ως «σημερινός Ελληνας»; Και ποια είναι αυτή;«Ναι, υπάρχει, σε όσους τη διεκδικούν και είναι περήφανοι γι' αυτή. Τώρα, για το ποια πράγματα τη συγκροτούν, θα μπορούσαμε να αρχίσουμε από τα στοιχειώδη: η πίστη και η γλώσσα». Στο μυθιστόρημά σας επιστρέφετε στις σκοτεινές πτυχές της ιστορίας μας και ειδικότερα στον Εμφύλιο, ο οποίος αποτελεί ένα κεντρικό κεφάλαιο του βιβλίου. Θέτετε μάλιστα το ερώτημα: «Μπορεί να σταθεί κανείς ουδέτερος σε μια εμφύλια διαμάχη;». Εσείς τι πιστεύετε γι' αυτό;  «Ναι, τίθεται αυτό το ερώτημα, χωρίς να είναι το κεντρικό. Τα διλήμματα της ζωής - και ένας εμφύλιος σπαραγμός είναι ένα από τα πιο ακραία - μπορεί καμιά φορά να αποβούν ευλογημένα. Γιατί μας υπενθυμίζουν πόσο τραγικά ελεύθεροι είμαστε, ενώ "η πτώσις μας είναι βεβαία". Ενας πυρετός μπορεί να είναι λυτρωτικός, πόσω μάλλον μια σοβαρή ασθένεια, που έρχεται να μας ξανατοποθετήσει μπροστά σε αξίες τις οποίες παραμελήσαμε, όπως είναι η ανοχή στους άλλους και η συγχώρεση. Και η αγάπη, αυτή κυρίως, που ποτέ δεν ξεπέφτει». Διαβάζοντας την ιστορία που αφηγείστε διαβλέπει κανείς ότι υπάρχει μια μοίρα, ένα πεπρωμένο, ένα «κακό» από το οποίο δεν μπορεί να ξεφύγει κανείς.«Το Κακό δεν τελειώνει ποτέ και δεν μπορούμε να του ξεφύγουμε παρά μόνον επιλέγοντας το Καλό. Είναι ψευδαίσθηση το ότι μπορούμε να το αφανίσουμε και συνήθως η εξάλειψή του χρησιμοποιείται ως άλλοθι προκειμένου το Εγώ να φουσκώνει πνίγοντας το Σύμπαν. Μόνον όταν ο άνθρωπος μάχεται το Κακό αενάως γίνεται άνθρωπος». Μιλάτε κάπου για το «πλήθος των υλικών» που καταδυναστεύουν τη ζωή μας. Η κρίση προσφέρει, ίσως, μια διέξοδο από αυτά;«Οταν είμαστε ανίκανοι να οικοδομήσουμε τις σχέσεις μεταξύ μας με άλλον τρόπο, η κρίση, όπως και ο πόλεμος, προσφέρουν πάντα μια διέξοδο». «Η αλήθεια είναι αυτό που θα μπορούσε να συμβεί» ή αυτό που έχει συμβεί. Τελικά η αλήθεια είναι κάτι άπιαστο;«Είναι μια παμπάλαια αλήθεια της τέχνης: αληθινό δεν είναι μόνον αυτό που έγινε, αλλά και αυτό που θα μπορούσε να έχει γίνει. Και τι πιο γοητευτικό από τη διαρκή αναζήτηση της αλήθειας;». Αν ο ήρωας, ο Αρίστος, επέστρεφε στο σήμερα και όχι στο 1963, τι ακριβώς θα έβλεπε;«Θα το δούμε μαζί, όταν εκδοθεί το τρίτο μέρος αυτού του Ταξιδιού στην Ελλάδα». Γράφετε κάπου ότι «οι δεξιοί πάντα ζήλευαν τους αριστερούς». Σήμερα ποια είναι η σχέση Αριστεράς - Δεξιάς; Ισχύει αυτό που λένε, ότι η διάκριση αυτή έχει πια χαθεί;«Η ζήλια που γεννιέται από την επιθυμία της εξουσίας είναι που κάνει τη διάκριση/ταύτιση μεταξύ Δεξιάς - Αριστεράς να παραμένει κραταιά και είναι αυτό απ' όπου αναδύεται η συγγένεια μεταξύ των κομματικών συμμοριών, με όλα τα σωτηριολογικά μπιχλιμπίδια που την περιβάλλουν, και γίνεται ολοφάνερη. Και ανατριχιαστική». Το στοίχημα του εκσυγχρονισμού χάθηκε στη δεκαετία του '60, όπως και στη δεκαετία του '90. Μήπως η ελληνική κοινωνία δεν επιδέχεται τελικά τον (δυτικό) εκσυγχρονισμό;«Εχει αποδείξει η ελληνική κοινωνία ότι έχει την ικανότητα να εκσυγχρονίζεται, την ξέρει την τέχνη της επιβίωσης. Αρκεί να θυμηθούμε ότι η νησιωτική Ελλάδα, με την εμφάνιση του ατμού τον 19ο αιώνα, θα μπορούσε να είχε αφανιστεί. Της πήρε καμιά πενηνταριά χρόνια, αλλά τον καβατζάρισε τον κίνδυνο. Και όπως καταλαβαίνετε, σε αυτόν τον τόπο, που έχει μάθει να συνομιλεί με τους αιώνες, δεν σημαίνουν τίποτε 50 χρόνια. Είναι τα μεγέθη και η βιασύνη του δυτικού εκσυγχρονισμού που τρομοκρατούν την ελληνική κοινωνία και τη φρενάρουν». «Γράφοντας και ξαναγράφοντας το ίδιο» γράφετε στις λευκές σελίδες προτού αρχίσει η αφήγησή σας. Πώς τοποθετείτε το βιβλίο αυτό σε σχέση με τα παλαιότερά σας;  «Αν ισχύει το μότο που παραθέτω στην αρχή - και ισχύει -, τότε όλα μου τα βιβλία συνθέτουν μια αλυσίδα που ανεβοκατεβάζει τον κουβά με το νερό που με ξεδιψάει. Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι ένας κρίκος αυτής της αλυσίδας. Ο τελευταίος, ο προτελευταίος, ό,τι ο Θεός δώσει».

Θανάσης Αλευράς | Ελευθεροτυπία | 22 Μαρτίου 2013 To νυχτερινό ταξίδι με το τρένο στην αρχή του «Ταξιδιού στην Ελλάδα» του Δημήτρη Νόλλα, από τις εκδόσεις Ικαρος, είναι εξαρχής n πιo ακριβής εικόνα, n πιo πιστή μεταφορά της διαδρομής, ή καλύτερα της σχεδόν ακίνητης διαδρομής, μέσα στο χρόνο τns Ελλάδας, μια διαδρομή που σε υποχρεώνει διαρκώς να τη σκέφτεσαι, δηλαδή να σε σκέφτεσαι, σε μια αέναη μετατόπιση μέσα απo έρημους νυχτερινούς σταθμούς και άδειες αποβάθρες, διαδρομή μες στο δικό σου ψυχικό τοπίο, αυτή n εναρκτήρια «ιδέα» της Ελλάδας, που θα έλεγε κι ο Ελύτης, που είναι όμως περισσότερο ιστορικά, συναισθηματικά και πνευματικά φορτισμένη και σε απευθείας επαφή με την ψυχή του τόπου, ψυχή κατάμεστη εγχώριων κι αλλότριων μεταναστευτικών ρευμάτων, οι χορταριασμένοι σιδηρόδρομοι, τα βαγόνια με φωτά χλωμά, την ώρα που «το φεγγάρι, χαμηλά στον ορίζοντα και πριν αρχίσει να βασιλεύει, άπλωνε ένα φωτεινό παραμυθένιο πέπλο κι ασήμωνε την πλάση στην πιo σκοτεινή τns ωρα», αυτή ακριβώς n πιo υποδόρια, μυστηριώδης στιγμή βρίσκει απόλυτα κέντρο στο σημερινό ψυχικό τοπίο του τόπου, τόσο μακριά από τις λυρικές ψαρόβαρκες και τα κλωνάρια και τα ηλιοβασιλέματα του Αιγαίου, που έμειναν σαν παρεξηγημένα από τόση αφέλεια μέσα σε γυαλιστερές καρτ ποστάλ και δίπλα σε πανάκριβες, πλαστικές φρουτοσαλάτε5 μιας άγαρμπης τουριστικής εκμετάλλευσης αυτής της «ιδέας», το Acropolis Express, ακριβώς αυτό, ξεκίνησε ακόμη μια φορά το ίδιο ταξίδι, «γράφοντας και ξαναγράφοντας το ίδιο», και το πρώτο πράγμα που λέει κανείς, μεσούσης της διαδρομής, κι αυτό που μάλλον δεν έχει πάψει ποτέ να ρωτάει, ξανά και ξανά, στη ζωή του, «πού βρισκόμαστε;», φέρνει ήδη ως αποσκευή το σώμα τns ιστορίας και το ταξιδεύει σε ένα στοχαστικό σύμπλεγμα προσωπικών ιστοριών, αποσπασμάτων στη δίνη μιας μεγαλύτερης κοινής ιστορίας που ξαναείδε κάτω αη' το ίδιο φως τον εαυτό της και συνεχίζει να πηγαίνει mo πέρα τη συλλογική βαλίτσα, παρασέρνοντας tous πάντες και τα πάντα ο' ένα αρκετά αβέβαιο κι εκπληκτικό στοίχημα αυτογνωσίας, σε μια χώρα προικισμένη με άπλειο φως, φως που μάλλον δεν είναι αυτό του ήλιου της δικαιοσύνης, αλλά αυτό το καβαφικό, αυτό τo άγνωστο που ποιος ξέρει τι καινούργιες τυραννίες θα δείξει, είναι μια άλλη ζώνη του λυκόφωτος στην οποία μπήκαμε για να βρούμε τον εαυτό μας και να καταλάβουμε αυτό που μας συνέβη, μια ζώνη πάραυτα διαυγής, σαν λαμπερό αττικό πρωινό, όπου «όλα γύρω τους έλαμψαν φως, επιβεβαιώνοντας την υποψία πως πορεύονταν στον τόπο τns τρέλας, αφού δεν μπορεί τo σκοτάδι να μεταλλάσσεται σε φως τόσο γρήγορα, τόσο βιαστικά, χωρίς αυτό να έχει επίπτωση και στις ψυχές των ανθρώπων».

Αλεξάνδρα Μπακονίκα | www.diastixo.gr | 9 Φεβρουαρίου 2013Είναι το καινούργιο μυθιστόρημα του εκλεκτού, πολυγραφότατου και ρηξικέλευθου συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου. Το βιβλίο στηρίζεται σε δύο πολύ ουσιαστικά και καταλυτικά θέματα. Το πρώτο είναι ο σφοδρός και παθιασμένος έρωτας, που διατρέχει το μυθιστόρημα από την αρχή μέχρι το τέλος του, και το δεύτερο η αναφορά σε κοινωνικές ταραχές και εξεγέρσεις, όπως η Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, ο Εμφύλιος που ακολούθησε. Αλλά και σαν προέκταση κατά κάποιον τρόπο των Δεκεμβριανών, με απόσταση 67 χρόνων, το κίνημα των Αγανακτισμένων, που βιώσαμε το καλοκαίρι του 2011 με την οικονομική χρεοκοπία και τα γνωστά δεινά στα οποία εισήλθε η χώρα μας.Το μυθιστόρημα αρχίζει το 1976. Κεντρικός ήρωας είναι ο Μιχάλης, που αποτελεί και τον πρωτοπρόσωπο, παντογνώστη αφηγητή. Βρίσκεται στην κρίσιμη ηλικία της εφηβείας και φλογερά ερωτεύεται τη συνομήλική του, ωραία, χυμώδη και εξωστρεφή Νίκη. Εκείνη τον προτρέπει να εμπλουτίσει εκτενέστερα τις ήδη βιωματικές γνώσεις του για τα Δεκεμβριανά, ώστε να εντυπωσιάσει τον αριστερό πατέρα της, Μίμη. Από τότε ξεκινάει το αμέριστο ενδιαφέρον του Μιχάλη για τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο, ένα ενδιαφέρον που συνεχίζεται αδιάπτωτα σε όλο το μυθιστόρημα. Όμως οι δύο έφηβοι θα χωρίσουν και θα ξαναβρεθούν στα 22 τους χρόνια, το 1985, σε ένα πάρτι –ο Μιχάλης είναι πλέον ηθοποιός και η Νίκη δημοσιογράφος–, όπου θα έχουν την πρώτη ερωτική επαφή τους. Από το 1985 μέχρι και το 2011, η Νίκη με τη μαγική παρουσία της θα είναι το μήλο της έριδος ανάμεσα σε τρεις άνδρες – τον Μίμη, τον Άβερελ και τον άνδρα της, Άρη, με τον οποίον όμως θα χωρίσει. Τα έχει κατά διαστήματα και με τους τρεις, κάτι το οποίο είναι εν γνώσει τους, και παρ’ όλα αυτά πασχίζουν μανιωδώς να την αποκτήσουν ο καθένας για τον εαυτό του παραγκωνίζοντας τους άλλους. Αυτός που την κερδίζει τελικά είναι ο Μιχάλης.Παράλληλα με τη διεκδίκηση της Νίκης από τους τρεις άνδρες, το μυθιστόρημα προχωράει και συνυφαίνεται με την πιο κρυφή πληγή, δηλαδή με την πολύπλευρη εμβάθυνση των γνώσεων του Μιχάλη για τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο. Με στηρίγματα αυτές τις γνώσεις θα προχωρήσει στη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος Η εξαφάνιση του Αριστοτέλη Νικολαΐδη. Ουσιαστικά αυτή η θεατρική διασκευή με τον τίτλο «Σκελετός» εγκιβωτίζεται στο βιβλίο και διευρύνει την πλοκή. Ο τίτλος αυτός για τον Μιχάλη έχει μεταφορική σημασία. Σκελετός είναι ό,τι μένει βαθύ και άφθαρτο μέσα στο χρόνο, είναι τα ιδανικά, οι αναλλοίωτες αξίες μας, ατομικές και συλλογικές. Γιατί ο Μιχάλης, όπως και η Νίκη, έχει βαθιές λαϊκές ρίζες από το προσφυγικό Περιστέρι. Για τον Μιχάλη υπήρχε βαθιά μέσα του η μυθολογία του Περιστεριού, όπου έλαμπε η ντομπροσύνη, η αμεσότητα, η εσωτερική ανάγκη να είσαι «ξηγημένος», που σημαίνει να διαθέτεις ένα βαθύ υπόστρωμα ηθικής, όχι με τη στενή έννοια, αλλά με την τάση να νοιάζεσαι για συλλογικά οράματα και για τον διπλανό σου. Το αριστερό, λαϊκό Περιστέρι έχει διαποτίσει τον ψυχισμό των δύο ηρώων, γι’ αυτό και η Νίκη σε ένα άρθρο της σε εφημερίδα γράφει: «Η πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα ήρθε κάπως νωρίς με το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2008. Στη νέα αυτή δεκαετία αλλάζουν πολλά. Γιατί το οικονομικά κραχ δεν φέρνει μόνο την κατάρρευση του καταναλωτισμού, αλλά και του ατομισμού. Πρόκειται για ένα σεισμό που φέρνει στο προσκήνιο αντί του εγώ το εμείς και κυρίως τις ταξικές διαφορές».Με αυτά τα πιστεύω οι δύο πρωταγωνιστές θα συμμετάσχουν ενεργά με ορμή, ζέση και αυταπάρνηση στο κίνημα των Αγανακτισμένων, το οποίο περιγράφεται σε όλο το βάθος και την έκτασή του, έτσι όπως συνέβη το καλοκαίρι του 2011.Για τον Μιχάλη, το κίνημα των Αγανακτισμένων είναι ένα είδος συνέχειας των Δεκεμβριανών, μια εποχή που τον έχει στοιχειώσει από την εφηβεία του. Αν και γνωρίζει ότι οι σημερινές δυτικές κοινωνίες είναι παροπλισμένες μέσα στην παγκοσμιοποίηση και την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας, αν και σε μιαν άκρη του μυαλού του διατηρεί την υποψία ότι οι λαϊκές εξεγέρσεις μοιάζουν με υστερία, εντούτοις ως αδυσώπητα ρομαντικός πιστεύει ότι οι καταπιεσμένοι είναι υποχρεωμένοι να αγωνίζονται για τα δίκαιά τους.Εξόχως ενδιαφέρον είναι το μέρος εκείνο του βιβλίου, όπου ο συγγραφέας περιγράφει την κρίσιμη μετάβαση του Μιχάλη από την παιδική στην εφηβική ηλικία με όλη την έκταση των εκρήξεων της σεξουαλικότητας. Οι περιγραφές είναι τολμηρές και αποκαλυπτικές, θελκτικά αληθινές ως προς την ηδυπάθειά τους. Το ίδιο τολμηρές είναι και οι ερωτικές σκηνές που διανθίζουν το βιβλίο σε όλη την έκτασή του.Το μυθιστόρημα μαγεύει με την ενάργεια της έκφρασης, τους ζωντανούς χαρακτήρες, την έντονη λαγνεία, την πλοκή που ελίσσεται με εκπλήξεις και απρόοπτα, τον κοινωνικό και υπαρξιακό στοχασμό. Ο Ραπτόπουλος άφησε και πάλι με επιτυχία την ιδιαίτερη σφραγίδα του και σε αυτό το καινούργιο μυθιστόρημά του.

Σταυρούλα Παπασπύρου | Ελευθεροτυπία | 15 Μαρτίου 2013Το «Ταξίδι» του Δημ. Νόλλα αποτυπώνει την Ελλάδα που μας πληγώνει. Πόση Ελλάδα χωράει μέσα σε 180 σελίδες; Αν πρόκειται για το νέο μυθιστόρημα του Δημήτρη Νόλλα, τόση ώστε να πέφτει στο κεφάλι σου βαριά σαν τσεκουριά. Λίγους μήνες μετά τη συλλογή διηγημάτων του «Στον τόπο», όπου πριμοδοτούσε το αίτημα της αλληλεγγύης, της κατανόησης και της αγάπης, ο 73χρονος συγγραφέας επανέρχεται με μια πυκνή σύνθεση που λες και αγκαλιάζει όλα τα προηγούμενα βιβλία του.Το «Ταξίδι στην Ελλάδα», που κυκλοφορεί σε λίγες μέρες (εκδ. Ικαρος), εκτυλίσσεται το '63, αλλά είναι πλημμυρισμένο από αναφορές που σκαλίζουν τις πιο σκοτεινές πλευρές της πρόσφατης ιστορίας μας. Ενα ψηφιδωτό καταστάσεων και νοοτροπιών απ' όπου πήγασαν και πηγάζουν πολλά δεινά μας, και μια απόπειρα, ταυτόχρονα, συμφιλίωσής μας με την περίφημη «ελληνική ιδιοπροσωπία», που σήμερα μοιάζει πιο πολύτιμη από ποτέ.Το ταξίδι του κεντρικού ήρωα -του ξενιτεμένου στη Γερμανία, υποτίθεται για σπουδές, επίδοξου ποιητή Αρίστου- δεν πρόκειται να διαρκέσει παρά τρεις βδομάδες, και όσο μπερδεμένα ήταν τα συναισθήματά του φτάνοντας, ακόμη πιο μπερδεμένα θα 'ναι αποχωρώντας. Μέχρι να πάρει το δρόμο της επιστροφής για κείνη τη γωνιά της Βαυαρίας, όπου μέχρι πρότινος «κοπροσκύλιαζε» ροκανίζοντας το μερίδιό του από την πατρική περιουσία, ο Αρίστος θα 'χει συνειδητοποιήσει πως η εικόνα που εισέπραξε από την Ελλάδα ήταν κόντρα στην εξιδανικευμένη ιδέα που κουβαλούσε μέσα του. Ακόμη και οι πιο δικοί του άνθρωποι -ας όψονται οι κληρονομικές διαφορές- θα τον απογοητεύσουν. Στην προσπάθειά του δε να καταλάβει τι σόι άνθρωπος είναι ο ίδιος, θα αντιληφθεί πως μόνο άμεμπτος δεν είναι τελικά...Παλιές ανομίεςΟλα ξεκινούν στο κουπέ ενός τρένου που διασχίζει την πρώην Γιουγκοσλαβία, με τον Αρίστο να συνοδεύει, βαρυγκωμώντας, μια μάλλον σαλεμένη γυναίκα με τα διπλά του χρόνια, «μια κακομοίρα», πρώην εργάτρια σε φάμπρικα της Γερμανίας, και μάλιστα από το '43. Εχει αναλάβει να την παραδώσει στους δικούς της, αλλά με το που φτάνουν στη Θεσσαλονίκη, η «αποσκευή» του, όπως τη χαρακτηρίζει, χάνεται από προσώπου γης. Κι επειδή νιώθει υποχρεωμένος σ' εκείνον που του την έχει εμπιστευτεί, θα επιστρατεύσει ό,τι γνωριμίες διαθέτει στη γενέτειρά του για να εντοπίσει τα ίχνη της. Αυτό είναι το πρόσχημα για να ξετυλιχτεί ο κεντρικός κορμός της ιστορίας και μαζί όλα τα παρακλάδια της.Πρώτη στάση του ταξιδιού, μια Θεσσαλονίκη υπό «εκσυχρονιστική ανοικοδόμηση», «σπαρμένη χάσματα», όπου ο Αρίστος, στη θέα της πάλαι ποτέ επιβλητικής βίλας του Γάλλου παππού του, εκδότη προπολεμικά τοπικής εφημερίδας, ανασύρει εικόνες από την παιδική του ηλικία, απωθημένες για καιρό: τη φιγούρα του τοκογλύφου που άδειαζε επί κατοχής τη βίλα από τα βαριά της έπιπλα, τον αδελφό του να κρύβεται επί Εμφυλίου και από τους κομμουνιστές και από τους κυβερνητικούς. Ο ήρωας του Νόλλα δεν μασά τα λόγια του για την «πανούκλα» της πόλης -«τους μαυραγορίτες, τους καταδότες, τους ταγματασφαλίτες, τους άρπαγες εβραϊκών περιουσιών...»-, της ίδιας πόλης που έχει μόλις χρεωθεί ένα κρίμα ακόμη, τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Στις παλιές ανομίες πάντα έρχονται καινούργιες να προστεθούν...Σ' ένα «κωλάδικο» με το εξωτικό όνομα «Βομβάη», εν μέσω εργολάβων οικοδομών, εμπόρων, μεσιτών, χαφιέδων και «ένστολων βλαχαδερών» με θηλυπρέπεια που βγάζει μάτι, ο Αρίστος θα ζητήσει τη βοήθεια ενός σπιθαμιαίου αξιωματικού της Χωροφυλακής, στο πρόσωπο του οποίου διακρίνεται ανάγλυφη «η πείρα ενός αιώνα ανακρίσεων». Η ώρα που θα αντιληφθεί τι τίμημα απαιτείται για τις πληροφορίες που γυρεύει δεν έχει φτάσει. Ομως το σύντομο πέρασμά του από το παράνομο ΚΚΕ και ο συγχρωτισμός του στο Μόναχο με αριστερούς φοιτητές, θα αποδειχτούν η αχίλλειος πτέρνα του.Επόμενη στάση του ταξιδιού, ένα ορεινό χωριό της Δυτικής Μακεδονίας, όπου μονάζει ο μοναδικός ίσως άνθρωπος που θα ήθελε να συναντήσει η εξαφανισμένη «αποσκευή» του Αρίστου: ένας διανοούμενος-κτηνοτρόφος με μεγάλη περιουσία, που έχει για πρότυπό του τον Τολστόι, κάποιος που πρόλαβε στα νιάτα του τη Δίκη των Τόνων και είδε τον πατέρα του δολοφονημένο από συμμορία βουνίσιων ληστών, ένας άντρας που τώρα αργοπεθαίνει και ο οποίος φλέγεται να δώσει στον Αρίστο συμπυκνωμένη τη δική του εμπειρία από τον αδελφοκτόνο σπαραγμό.Είμαστε στην καρδιά πια του βιβλίου, εκεί όπου κρύβεται ίσως όλο το ζουμί. Μπορεί να σταθεί κανείς ουδέτερος σε μια εμφύλια διαμάχη; Μήπως εκείνοι που σχεδιάζουν να πάρουν τη θέση των παλιών αφεντικών, τάζοντας στους φτωχούς και στους απόκληρους κατάργηση τάξεων και ανισοτήτων, είναι εξίσου ψεύτες και απατεώνες με τους προηγούμενους επειδή αποκρύπτουν πως οι άνθρωποι θα είναι πάντα σε αναζήτηση ενός ποιμένα; Μήπως ο κάθε νέος «βοσκός», ό,τι και αν πρεσβεύει, δεν φροντίζει με το δικό του τρόπο το ποίμνιο; Μπας και τελειώνει ποτέ το Κακό;Κωπηλάτες στη γαλέρα της ζωής, οι άνθρωποι είναι έρμαια των περιστάσεων, μοιάζει να υποστηρίζει ο Νόλλας, όμηροι της Ιστορίας αλλά και του «εγώ» τους, αυτής της ανεξάντλητης δεξαμενής που αναζωογονεί τον τρόπο με τον οποίο πορευόμαστε. Κάθε φορά που «η σκεπή από πάνω μας μπάζει», κάθε φορά που ο γενέθλιος τόπος απειλείται από οικεία βέλη, είμαστε καταδικασμένοι να ανασυγκροτούμε τις δυνάμεις μας για να τον σώσουμε. Αυτός ο τόπος μάς έλαχε, σαν να μας λέει, σ' αυτό τον τόπο πρέπει να συμβιώσουμε.