Από την παράνοια στους αλγόριθμους

Στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκεται η ζωή και το έργο του μεγάλου αυστριακού μαθηματικού Κουρτ Γκέντελ, πατέρα του φημισμένου θεωρήματος της μη πληρότητας, καθώς και η διανοητική περιπέτεια της φιλοσοφικής θεμελίωσης των μαθηματικών, που οδήγησε σε αυτό. Αν και στο βιβλίο περιέχεται ολόκληρο το κείμενο του θεατρικού έργου Η Δέκατη έβδομη νύχτα, το μεγαλύτερο μέρος του είναι δοκιμιακό. Στο πρώτο δοκίμιο, ο συγγραφέας συζητά το ευρύτερο ζήτημα των λογοτεχνικών έργων που παίρνουν το θέμα τους από τα μαθηματικά και εξειδικεύει, στη συνέχεια, τον προβληματισμό αυτό στη μακρά πορεία που τον οδήγησε στη Δέκατη έβδομη νύχτα. Στο δεύτερο κείμενο ο συγγραφέας, υιοθετώντας τη μορφή του διαλόγου, μας οδηγεί σε μια εκτενή ψυχο-ιστορική ματιά στην περιπέτεια της θεμελίωσης των μαθηματικών. Η εξέλιξη αυτής της πορείας περιέχει ένα συναρπαστικό παράδοξο. Μέσα από την αγωνιώδη προσπάθεια κάποιων μεγαλοφυιών ανθρώπων να λύσουν τα αφηρημένα φιλοσοφικά προβλήματα των μαθηματικών, γεννήθηκε η πιο πρακτική και πιο χρήσιμη εφεύρεση του εικοστού αιώνα: ο ηλεκτρονικός υπολογιστής. Όπως δείχνει με πολλούς τρόπους αυτό το βιβλίο, η περιπέτεια που καταλήγει στον Γκέντελ και τη μη πληρότητα δεν είναι απλώς και μόνο μια επιστημονική έρευνα, αλλά ταυτόχρονα μια βαθειά ανθρώπινη, βασανιστική και ηρωική πορεία αναζήτησης, από το σκοτάδι στο φως, από τον παραλογισμό στον λόγο, από την παράνοια στους αλγόριθμους.

Το Logicomix, που ολοκληρώθηκε ύστερα από πέντε χρόνια δουλειάς, υπογράφουν ο Απόστολος Δοξιάδης, συγγραφέας τού διεθνούς μπεστ-σέλερ Ο Θείος Πέτρος και της Εικασίας του Γκόλντμπαχ —του βιβλίου που χαρακτηρίστηκε από το Independent ως “η γένεση του είδους της μαθηματικής λογοτεχνίας”— και ο φημισμένος θεωρητικός της πληροφορικής, καθηγητής του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ, Χρίστος Χ. Παπαδημητρίου, ενώ τα σκίτσα και το χρώμα είναι του Αλέκου Παπαδάτου και της Annie Di Donna, καλλιτεχνών του κινούμενου σχεδίου που επιστρέφουν στην πρώτη τους αγάπη, τα κόμικς. Tο βιβλίο είναι μυθιστόρημα μαζί και κόμικς, ιστορία και μυθοπλασία, παραμύθι και δοκίμιο. Μια παρέα φίλων στη σύγχρονη Αθήνα –που δεν είναι άλλη από τους δημιουργούς του βιβλίου-- προσπαθεί ταυτόχρονα να αφηγηθεί και να καταλάβει τη μεγάλη περιπέτεια της αναζήτησης των Θεμελίων των Μαθηματικών, περιπέτεια που σημάδεψε ανεξίτηλα την εποχή μας. Είναι άραγε, όπως λέει ένας από αυτούς, μια ιστορία τραγική, μεγέθους μάλιστα αρχαίας τραγωδίας; Ή, όπως πιστεύει ένας άλλος, μια εντελώς αισιόδοξη περίπτωση; Στο Logicomix, οι αποστάσεις καταργούνται. Καλύπτοντας μια διάρκεια έξι δεκαετιών, το βιβλίο αφηγείται με τελείως πρωτότυπο τρόπο την επική ιστορία μιας αναζήτησης της οποίας οι περισσότεροι ήρωες πλήρωσαν βαρύ τίμημα για τη γνώση, φτάνοντας συχνά μέχρι την τρέλα. Το ρόλο του αφηγητή έχει ο πιο συναρπαστικός χαρακτήρας της ιστορίας, ο μεγάλος μαθηματικός και φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ. Με βάση τη δική του ζωή, βλέπουμε την ιστορίας της αναζήτησης των Θεμελίων μέσα από τις συναισθηματικές καταιγίδες, τα δραματικά ιστορικά γεγονότα και τις ιδεολογικές διαμάχες που την έθρεψαν. Οι περιπέτειες των μεγάλων διανοητών που πρωταγωνιστούν στην αναζήτηση, του Φρέγκε, του Χίλμπερτ, του Πουανκαρέ, του Βίτγκεντσταϊν, του Γκέντελ και του Τούριγνκ, ζωντανεύουν μέσα από τις σχέσεις τους με τον Ράσελ και τη δική του παθιασμένη ενασχόληση την αναζήτηση, και οδηγούνται μέσα από τη σχέση τους μαζί του στην κορύφωση, που συμπίπτει με την πιο δραματική στιγμή στην ιστορία του εικοστού αιώνα. Το Logicomix διατίθεται και ώς App για iPhone, iPad και iPod Touch. www.logicomix.com

Σκηνικό της αφήγησης η βάση της 7ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχίας, στα χρόνια της δικτατορίας, όπου ο Συνταγματάρχης Σταμάτης Ξηριάς (γνωστός και ως "Γορίλλας") ζώνει ξαφνικά το στρατόπεδο με τανκς και εγείρει απαιτήσεις από τον Πρόεδρο. Το Επαναστατικό Συμβούλιο συνεδριάζει εσπευσμένα και το φίδι καλείται να βγάλει από την τρύπα -ποιος άλλος!- ο Αντισυνταγματάρχης Αχιλλεύς Μακαβέττας, που καταφθάνει επί τούτου στην Καρδίτσα επί κεφαλής μιας μικρής ομάδας επιλέκτων. Τα ερωτήματα κυριαρχούν: τι προσπαθεί να κρυφακούσει η ημιπαράλυτη αδελφή του Μακαβέττα Ευρύκλεια, πίσω από τις κλειστές πόρτες των δωματίων του ξενοδοχείου "Αστέρια"; Ποιο ρόλο παίζει στην πραγματικότητα η νεαρή στάρλετ Ζέζα Φίλη, πρωταγωνίστρια των "εθνικών" υπερπαραγωγών του Ελληνοαμερικανού Τζων Έκτωρ; Ποια κίνητρα κινούν τους μυστηριώδεις Λοχαγούς Ζήβο, Μπουντόβα και Χριστόπουλο και ποιοι επιτέλους απαρτίζουν την περιβόητη "οργάνωση-φάντασμα" των Ζηλωτών; Στο θίασο του δράματος έχουν προστεθεί νέα πρόσωπα και το παιχνίδι της εξουσίας θα παιχτεί σε ανοιχτή σκηνή.

Ο Απόστολος Δοξιάδης, γράφοντας για την ιστορία του διηγήματος του Νάσου Βαγενά «Ο Πάτροκλος Γιατράς και οι ελληνικές μεταφράσεις της Έρημης Χώρας», την προϊστορία και την επίδρασή του, πραγματεύεται το κεντρικό θέμα της επανάληψης στη λογοτεχνία. Το μεγάλο ποίημα Waste Land του Τ. Σ. Έλιοτ (1922) γέννησε την Έρημη Χώρα του Γιώργου Σεφέρη (1936), που μαζί με μιαν ιδέα του Μπόρχες γέννησαν το διήγημα του Νάσου Βαγενά (1972). Αυτό γέννησε την Έρημη Γη (1984), την φανταστική αποκατάσταση από τον Ηλία Λάγιο του επικού ποιήματος που δεν πρόλαβε να γράψει ο Γιατράς, και αυτό μαζί με τα προηγούμενα γέννησαν την Έτοιμη Χώρα (2016) του Α. Τ. Ελή, που απομυθοποιεί τα προηγούμενα οράματα, τοποθετώντας το σκηνικό του στη σημερινή Ελλάδα... Στο βιβλίο, περιλαμβάνονται, το δοκίμιο του Απόστολου Δοξιάδη, και τα τέσσερα κείμενα που πραγματεύεται: το διήγημα του Νάσου Βαγενά, η Έρημη Χώρα στη μετάφραση του Σεφέρη, η Έρημη Γη του Λάγιου και η Έτοιμη Χώρα του Ελή. Η έκδοση συμπληρώνεται με το επίμετρο του Γιώργη Γιατρομανωλάκη «Συγγραφείς: εντολοδόχοι του νου ή ορμαθός ενθουσιαζόντων», που ανακεφαλαιώνει μεταξύ άλλων τη βαθύτατη συνάφεια και συνοχή αυτών των κειμένων.

«Ονόμασα την αφήγησή μου μυθιστορία γιατί γράφοντας κατάλαβα ότι η ανάπλαση των περασμένων δεν στηρίζεται μόνο στη μνήμη, μα και στη φαντασία, μια φαντασία ενεργή, που μπορεί να ανασκαλεύει τα συναισθήματα χωρίς όμως να ψεύδεται για τα γεγονότα». Ο Απόστολος Δοξιάδης εξιστορεί τη ζωή του από τα πρώτα παιδικά χρόνια μέχρι την ενηλικίωση. Στο επίκεντρο της αφήγησης βάζει την πολιτική, την παρατήρηση, το βίωμα και αργότερα την πράξη. Σε ένα περιβάλλον που συνεχώς αλλάζει προς το χειρότερο, ένα παιδί προσπαθεί να καταλάβει αυτό που οι μεγάλοι γύρω του βιώνουν ως μια άστατη κοινοβουλευτική δημοκρατία, διαμορφώνοντας τον χαρακτήρα και τις ιδέες του σε συνεχή διάδραση με τα γεγονότα. Το πραξικόπημα του Απριλίου του 1967 φέρνει δραματικές αλλαγές στον τόπο αλλά και στην οικογένεια του αφηγητή. Η κορύφωση του φοιτητικού κινήματος τον βρίσκει ενεργό στην αντίσταση κατά της δικτατορίας, σε μια Αριστερά με μεγαλεπήβολα οράματα και ατέλειωτες έριδες, δοσμένο σε έναν αγώνα που άλλοτε φαίνεται συγκλονιστικός και άλλοτε χωρίς ελπίδα, αλλά συνεχώς αναγκαίος και επικίνδυνος.

...Ενώ περπατά με το κεφάλι σκυφτό, βλέπει ξαφνικά στο έδαφος ένα «ντάιμ», δηλαδή ένα νόμισμα των δέκα σεντς, που χρησίμευε τότε στην Αμερική ως τηλεφωνικό κέρμα. Βουτάει το νόμισμα και τρέχει πάλι στον τηλεφωνικό θάλαμο. Κλείνει την πόρτα, αρπάζει το ακουστικό και ρίχνει το νόμισμα μέσα στη συσκευή ενώ το χέρι του πάει στο καντράν του τηλεφώνου. Μα, εκεί που πάει να σχηματίσει το πρώτο ψηφίο ενός αριθμού, σταματά. Η έκφραση του προσώπου του αλλάζει, από τη χαρά στη λύπη. Αφήνει το ακουστικό να κρέμεται και ξαναβγαίνει. Γιατί όμως δεν τηλεφώνησε; Από αυτό το ερώτημα, στο οποίο οδηγεί μια μαθητική ασπρόμαυρη ταινία μικρού μήκους, ο Απόστολος Δοξιάδης ξεκινά μια έρευνα που σε αρκετά σημεία θυμίζει αστυνομική αναζήτηση, προσπαθώντας να βρει την αιτία ενός μεγάλου, ακόμη αθεράπευτου, καημού. Κινείται από το σήμερα στο 1968, από την Αθήνα στην Ουάσινγκτον και πάλι πίσω, με πρόσωπα αληθινά και μυθιστορηματικά να διαπλέκονται και στόχο μια απάντηση που θα ξεκλειδώσει το μυστήριο και θα θεραπεύσει. Μα η απάντηση παίρνει όψεις απατηλές. Ανάμεσα στο μυθιστόρημα και την αυτοβιογραφία, στην εξομολόγηση και την ανάλυση, το Τηλεφώνημα που δεν έγινε είναι ταυτόχρονα αφήγηση αλλά και αναφορά σε ένα πρόσωπο που, ενώ παίζει τον κυριότερο ρόλο στην ιστορία, κρύβεται συστηματικά από τον συγγραφέα και τον αναγνώστη.