Νέα

Η βραβευμένη Καναδή συγγραφέας, που «προφήτεψε» μια πανδημία το 2014, με την αφορμή της κυκλοφορίας του νέου της βιβλίου, Το γυάλινο ξενοδοχείο, μιλάει στο Marie Claire και τη Λένα Παπαδημητρίου για την τέχνη της επιβίωσης, το να μορφώνεις παιδιά στο σπίτι και τα μαθήματα που πήρε από το ΜeToo. Τρία χρόνια έκλεισε το MeToo στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τι διδαχθήκατε προσωπικά από το κίνημα;Για να είμαι ειλικρινής, το ΜeToo ήταν ένα σοκ για μένα. Ο λόγος είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής μου το πέρασα πιστεύοντας ότι η παρενόχληση είναι απλά κάτι που συμβαίνει, ότι είναι κάτι που πρέπει αργά ή γρήγορα να αντιμετωπίσεις, κάτι που σπάνια έχει αληθινές επιπτώσεις σε αυτόν που ασκεί τη βία. Ενιωσα βαθιά έκπληξη όταν το MeToo έγινε πραγματικότητα και αίφνης οι θύτες κλήθηκαν να λογοδοτήσουν. Μου έδωσε ελπίδα ότι ίσως η κόρη μου να περιδιαβεί λίγο πιο εύκολα αυτόν τον κόσμο.Σ’ εμάς εδώ στην Ευρώπη φτάνουν διαρκώς ιστορίες τρόμου, π.χ. με Αμερικανούς που δεν τολμούν ούτε να κοιτάξουν μια γυναίκα στα μάτια. Θα ήταν τραβηγμένο να πούμε ότι στις ΗΠΑ το MeToo, υπό μία έννοια, εκπυρσοκρότησε;Τις έχω ακούσει κι εγώ αυτές τις τρελές ιστορίες που λέτε και τις βρίσκω παρανοϊκές. Οταν ακούει κανείς για άνδρες που χάνουν τη δουλειά τους ή την υπόληψή τους εξαιτίας τέτοιων ιστοριών, συνήθως πρόκειται για σωρεία κατηγοριών από πολλές γυναίκες και για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν νομίζω ότι γνωρίζω κάποιον άνδρα που να πιστεύει στα σοβαρά ότι κινδυνεύει να χάσει τη δουλειά ή την υπόληψή του μόνο και μόνο επειδή κοίταξε μια γυναίκα στο δρόμο ή επειδή συνεργάστηκε με μια συνάδελφο για ένα πρότζεκτ στο γραφείο.Πιστεύετε ότι το τίμημα της πανδημίας θα είναι βαρύτερο για τις γυναίκες;Με οικονομικούς όρους, ναι. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ένας φρικτά μεγάλος αριθμός γυναικών εγκατέλειψε την τελευταία χρονιά το εργατικό δυναμικό. Δεν μπορούσαν να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο και έπρεπε να μείνουν στο σπίτι για τη φροντίδα της οικογένειας. Από την άλλη πλευρά, είναι πολύ μεγαλύτερος ο αριθμός των ανδρών που πεθαίνουν από κορωνοϊό, οπότε δεν νομίζω ότι είναι δυνατό να προβεί κανείς σε γενικεύσεις για τον αν η πανδημία έχει πλήξει περισσότερο το ένα φύλο από το άλλο.Πείτε μου κάτι που σας έχει εντυπωθεί από την πληγείσα Nέα Υόρκη.Καταλαβαίνω ότι μπορεί να ακουστεί κλισέ ειδικά όταν μιλάει κανείς για τη Νέα Υόρκη της πρώτης άνοιξης της πανδημίας, όμως, αυτό που εγώ δεν μπορώ να ξεχάσω είναι οι σειρήνες των ασθενοφόρων. Μένω μόλις ενάμισι χιλιόμετρο από ένα νοσοκομείο και εκείνη την άνοιξη οι σειρήνες απλά δεν σταματούσαν να χτυπούν. Δεν υπήρχε στιγμή της μέρας ή της νύχτας που να μην άκουγα κάποια σειρήνα. Σε τρέλαινε. Σου γύριζε το μυαλό.H πανδημία θα μεταμορφώσει τη φυσιογνωμία της πόλης, όπως τη γνωρίζαμε μέχρι τώρα;Ναι, αλλά δεν θεωρώ ότι αυτή η μετάλλαξη θα περιοριστεί στις πόλεις. Στη Νέα Υόρκη, όπου εγώ ζω, υπάρχουν μεν θέσεις εργασίας, αλλά το κόστος ζωής είναι εξαιρετικά υψηλό. Στο μεγαλύτερο κομμάτι της υπόλοιπης Πολιτείας της Νέας Υόρκης συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Μόλις δύο ώρες βόρεια της πόλης, συναντάς εξαθλιωμένες μητροπολιτικές περιοχές, όπου οι τιμές είναι φτηνές, αλλά οι ευκαιρίες στην αγορά εργασίας είναι ελάχιστες. Τώρα μάλιστα που είναι εξαιρετικά διαδομένο, οι δουλειές που μέχρι τώρα γίνονταν στο γραφείο να «μετακομίζουν» στο σπίτι, μπορώ εύκολα να φανταστώ μεγάλο αριθμό ανθρώπων να εγκαταλείπουν τις μεγάλες πόλεις για περιοχές που δεν τους είχαν περάσει καν από το μυαλό. Δεν εννοώ βέβαια ότι οι πόλεις τέλειωσαν ή κάτι παρόμοιο. Θεωρώ, ωστόσο, ότι περιοχές της Νέας Υόρκης, οι οποίες μέχρι τώρα μονοπωλούνταν από συγκροτήματα γραφείων, όπως π.χ. το κέντρο του Μανχάταν, θα μετεξελιχθούν σε ένα πολύ πιο ενδιαφέρον κράμα γραφείων, καταστημάτων και κατοικιών.Καθίσατε αλήθεια να σκεφτείτε τι καταφέρατε να αποδώσετε με ακρίβεια και τι όχι στη δική σας πανδημία, αυτή που σκαρφιστήκατε το 2014 για το μυθιστόρημα «Σταθμός Εντεκα»; Ναι. Πρωτίστως το ότι πριν από την έλευση του 2020 πάντα σκεφτόμουν τις πανδημίες σαν μια δυϊστική κατάσταση, δηλαδή είτε είσαι σε πανδημία είτε δεν είσαι. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ ότι είναι δυνατόν να υπάρχει μια μεταβατική συνθήκη, σαν αυτή που επικρατούσε στη Νέα Υόρκη από τα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου ως τις αρχές Μαρτίου. Εκείνη την περίοδο γνωρίζαμε τι ερχόταν. Παρακολουθούσαμε τις ειδήσεις που κατέφταναν από το εξωτερικό. Στην αρχή δεν υπήρχε η δυνατότητα να κάνουμε τεστ, υποψιαζόμασταν, ωστόσο, ότι ο ιός βρισκόταν ήδη ανάμεσά μας (και στην πραγματικότητα ήταν). Παρ’ όλα αυτά, πηγαίναμε τα παιδιά μας στο σχολείο, ανταλλάσσαμε χειραψίες με αγνώστους και βγαίναμε για ψώνια στα μαγαζιά χωρίς μάσκες, γιατί δεν το είχαμε απολύτως πιστέψει. Υπάρχει και κάτι άλλο που έχει να κάνει λιγότερο με το ότι «εγώ δεν το απέδωσα σωστά» και περισσότερο με το ότι «ο κόσμος έχει αλλάξει από τότε που γράφτηκε ο Σταθμός Εντεκα. Στο μυθιστόρημα π.χ. εμφανίζονται άνθρωποι ακινητοποιημένοι σε ένα αεροδρόμιο. Αποβιβάζονται από τα αεροσκάφη και συγκεντρώνονται γύρω από μια οθόνη τηλεόρασης -και να κάτι που δεν είναι πια αληθοφανές στις σημερινές ΗΠΑ-, όλοι τους ανεξαιρέτως πιστεύουν σε αυτά που βλέπουν στις ειδήσεις. Και αυτό συμβαίνει γιατί διατηρούν ακόμη την αίσθηση μιας κοινής αδιαμφισβήτητης πραγματικότητας.Στο καινούριο σας μυθιστόρημα, «Το γυάλινο ξενοδοχείο», οι χαρακτήρες διαρκώς συλλογίζονται τις πιθανές αντι-ζωές τους. Θα λέγατε ότι η πανδημία ήταν ένας βίαιος τρόπος να εξερευνήσουμε εναλλακτικούς τρόπους ζωής; Ναι, νομίζω ότι αυτός είναι ένας σωστός τρόπος να το θέσει κανείς.Το εναλλακτικό σύμπαν μέσα στο οποίο πολλές φορές ζει -νοερά- ο κεντρικός ήρωας όταν πηγαίνει στη φυλακή μού θύμισε τους τρόπους που όλοι επινοούμε αυτή την περίοδο για να επιβιώσουμε, όντας εγκλωβισμένοι στα σπίτια μας.Αυτό που έχω βρει εξαιρετικά ενθαρρυντικό την τελευταία χρονιά είναι ο βαθμός στον οποίο πολύς κόσμος επιστρέφει στα βιβλία. Ζω στο Μπρούκλιν που διαθέτει καταπληκτικά βιβλιοπωλεία. Πας να επισκεφθείς τις ιστοσελίδες τους και βρίσκεσαι μπροστά σε ένα μήνυμα που σε ενημερώνει ότι εξαιτίας του καταιγιστικού ρυθμού παραγγελιών, η παράδοση είναι πολύ πιθανό να καθυστερήσει. Τρελαίνομαι να το βλέπω αυτό, μόνο και μόνο για να μου επιβεβαιώνει ότι δεν είμαι η μόνη που αυτή την περίοδο «δραπετεύει» στη λογοτεχνία.Είναι αλήθεια ότι σε μια άλλη ζωή ήσασταν χορεύτρια στο Τορόντο του Καναδά;Ναι. Γεννήθηκα στον Καναδά και σπούδαζα χορό στο Τορόντο προτού μετακομίσω στη Νέα Υόρκη. Δεν έχω καμία τυπική εκπαίδευση ως συγγραφέας. Οπότε αναλογίζομαι τις διαφορετικές κατευθύνσεις που θα μπορούσε να είχε πάρει και η δική μου ζωή. Το να είμαι χορεύτρια στο Τορόντο ακούγεται πιο πιστευτό από το ότι είμαι μυθιστοριογράφος στη Νέα Υόρκη!Η «Περιπλανώμενη Συμφωνία» στο προηγούμενο βιβλίο σας υπενθυμίζει τη σημασία της τέχνης ακόμα και μετά το τέλος του κόσμου. Γιατί οι καλλιτέχνες έχουν πληγεί τόσα βαριά, κάποιοι θεωρούν ανεπανόρθωτα, από την πανδημία; Νομίζω ότι είναι λογικό να πει κανείς ότι οποιαδήποτε μορφή τέχνης που τυπικά λαμβάνει χώρα ζωντανά -και απαιτεί πρόβες με φυσική παρουσία- είναι αναπόφευκτο να τραυματιστεί σοβαρά. Άλλωστε και η ίδια η «Περιπλανώμενη Συμφωνία» δεν παίρνει τους δρόμους ενώ μαίνεται η πανδημία, αλλά 20 χρόνια αργότερα.Η πεντάχρονη κόρη σας έχει, υποθέτω, και αυτή… κάτι αιώνες να πάει σχολείο. Σας έχει βοηθήσει σε αυτό η προσωπική σας εμπειρία, δεδομένου ότι κι εσείς ως παιδί είχατε λάβει εκπαίδευση κατ’ οίκον;Το γεγονός ότι εγώ μορφώθηκα στο σπίτι δεν έχει υπάρξει ιδιαίτερα βοηθητικό στα πρακτικά ζητήματα. Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω ιδέα πώς να διδάξω γραφή και ανάγνωση, απλά μαθαίνω κι εγώ στην πορεία. Ίσως, από την άλλη πλευρά, η πείρα μου να με κάνει να ανησυχώ λιγότερο από τους άλλους γονείς για τις μακροπρόθεσμες παρενέργειες του homeschooling.Τελικά ανατρέφουμε τη λεγόμενη «κατεστραμμένη» γενιά;Για μένα η θλιβερή αλήθεια είναι όλο αυτό θα οξύνει τις ανισότητες ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Η κόρη μου απολαμβάνει πολλά προνόμια και νομίζω ότι θα τα καταφέρει μια χαρά. Είμαι, όμως, πολύ λιγότερο βέβαιη για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις αυτής της πανδημίας στα παιδιά που ζουν στα καταφύγια των αστέγων της Νέας Υόρκης, κάποια από τα οποία δεν έχουν τη δυνατότητα να κάνουν τηλεμαθήματα, διότι δεν διαθέτουν υπολογιστές ή το WiFi τους δεν είναι αρκετά γρήγορο.Σε μια πρόσφατη συνέντευξή σας στους «Financial Times» είπατε ότι «είναι κάπως ταμπού να μιλάει κανείς για το χρήμα». Γιατί έχουμε την τάση να εξισώνουμε το χρήμα με τη φαυλότητα ή την αδικία;Γιατί εν μέρει το ερώτημα «ποιος θα γίνει τελικά πλούσιος;» είναι τόσο θεμελιωδώς άδικο. Τόσοι άνθρωποι με πλούτο απλά γεννιούνται μέσα σε αυτόν, και ακόμα και όταν δεν είναι… εκ γενετής πλούσιοι, δεν παύει να ενυπάρχει στο γεγονός αυτό καθαυτό ένα έντονο στοιχείο αδικίας. Τυγχάνει να γνωρίζω πολλούς ευκατάστατους ανθρώπους που έχουν δουλέψει πολύ σκληρά για να αποκτήσουν την περιουσία τους. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι δεν έχουν εργαστεί πιο σκληρά, π.χ., από τις γυναίκες που προσέχουν τα παιδιά τους. Θεωρώ, πάντως, ότι έχουμε εξασκηθεί από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο στο να εξισώνουμε τον πλούτο με το φαύλο. Σκεφθείτε απλά τους κακούς στις ταινίες του Τζέιμς Μποντ. Είναι συνήθως άψογα ντυμένοι και περιστοιχίζονται από θαλαμηγούς και ελικόπτερα.Αλήθεια, τι είδους λογοτεχνία θα γεννήσει η πανδημία; Η εμπειρία πάντως από άλλες (όπως αυτή του 1918) έχει δείξει ότι προσφέρουν φτωχή πρώτη ύλη.Είναι, ξέρετε, ενδιαφέρον ότι εγώ έχω αρχίσει να γράφω επιστημονική φαντασία, ενώ πρόσφατα συνάντησα δύο ακόμη συγγραφείς που κάνουν ακριβώς το ίδιο. Οσον αφορά τη θεματική, δηλαδή, θεωρώ ότι αυτή η πανδημία οδηγεί όσους γράφουν λογοτεχνία μακριά από τον πλανήτη.Ένα πράγμα που άλλαξε στη φιλοσοφία σας τον τελευταίο χρόνο;Πάντα μου άρεσε να προγραμματίζω με ακρίβεια τα μελλοντικά σχέδιά μου. Προετοιμάζω π.χ. τα ταξίδια μου έξι μήνες νωρίτερα. Τώρα, όμως, τίποτα δεν είναι καθαρό όσον αφορά το μέλλον και είναι σχεδόν αδύνατο να καθίσεις να σχεδιάσεις εκ των προτέρων. Επομένως, η πρόκληση της τελευταίας χρονιάς ήταν να βρω κάποιον βαθμό ηρεμίας μέσα στην αβεβαιότητα.

Διαβάστε τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Μίνως Ευσταθιάδης στην Ελένη Γκίκα για το Liberal και το Fractal με αφορμή το νέο του μυθιστόρημα με ήρωα τον ντετέκτιβ Κρις Πάπας, Κβάντι: -Κύριε Ευσταθιάδη, τι λέτε; Να ξεκινήσουμε από τον τίτλο μια που αποδεικνύεται, τελικά. ότι στα δυο τελευταία τουλάχιστον μυθιστορήματά σας είναι η φράση- κλειδί; Το σχεδόν μονολεκτικό, δηλαδή, αίνιγμα του βιβλίου: «Δύτης» και τώρα «Κβάντι». Γιατί;Έχω μια αδυναμία στους μονολεκτικούς τίτλους και στην οικονομία λέξεων γενικότερα. Μου φαίνεται γοητευτικό αυτό το κρέμασμα από μια λέξη. Κι ακόμα καλύτερα αν δεν ξέρεις, αν δεν μπορείς να φανταστείς τι σημαίνει.-Γιατί αισθανθήκατε την ανάγκη να τονίσετε εκ των προτέρων την επιρροή σας από τη Μαύρη Ήπειρο; Το ότι αυτό το καινούργιο βιβλίο σας, δηλαδή, αποτελεί δημιούργημα του πρώτου αυτού ταξιδιού;Το Κβάντι είναι -πρώτα απ’ όλα- ένα βιβλίο για την Αφρική. Κατά κάποιο τρόπο, θεώρησα χρέος μου να γράψω για όσα είδα, άκουσα και αισθάνθηκα. Μπορεί μόνο ένα μέρος της πλοκής να διαδραματίζεται εκεί, προσπάθησα όμως να το ξεκαθαρίσω: Είναι μια ιστορία που τυλίγεται γύρω από τον Μαύρη Ήπειρο.-Τι συναντήσατε στην Αφρική που δεν συναντάμε ή δεν διανοούμαστε να υπάρχει στον υπόλοιπο κόσμο;Η Αφρική περιλαμβάνει ένα σωρό κράτη που κινούνται σε διαφορετικές ταχύτητες. Η τεράστια περιοχή που εκτείνεται κάτω από την Σαχάρα, έχει ωστόσο ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά. Είναι δύσκολο -αν όχι αδύνατο- να περιγραφεί με λίγες λέξεις η κατάσταση εκεί. Ας πούμε, ότι ακόμη και ο τελευταίος ζητιάνος των δρόμων της Αθήνας ή κλοσάρ του Παρισιού, είναι σε καλύτερη θέση από έναν Αφρικανό στην άκρη μιας ατελείωτης έρημης έκτασης, που έχει συστηματικά ξεζουμιστεί από τους «πολιτισμένους» της Δύσης ή της Κίνας. Για όποιον θέλει να πάρει μια ιδέα για το τι συμβαίνει στην Αφρική, θα πρότεινα το συγκλονιστικό βιβλίο “The looting machine” του Tom Burgis. Δεν πρόκειται για μυθοπλασία, αλλά για πραγματική καταγραφή όσων συμβαίνουν αυτή την ώρα, κι όχι πριν από 100 ή 200 χρόνια (που ήταν ομολογουμένως πολύ χειρότερα).-Και στο «Κβάντι» υπάρχει στο βάθος η τραγωδία των Ατρειδών. Αναγνωρίζοντας, μήπως κατά βάθος, ότι η τραγωδία μεταφέρεται μέσα από τα ανθρώπινα ανεξαρτήτως χρόνου, τελικά;Νομίζω πως η τραγωδία είναι η καταστατική πράξη του ανθρώπου. Η πρώτη αλήθεια μας. Τις στιγμές που κατορθώνουμε να ξεγλιστρήσουμε από την σκιά της, παίζουμε μια κωμωδία. Ηθοποιοί και θεατές οι ίδιοι.-Γιατί τα «οικογενειακά εγκλήματα» είναι, εν τέλει, τα πιο τραγικά και… αιματηρά;Δυο άντρες μαχαιρώνονται με μανία στο δρόμο. Ένας από τους θεατές της συμπλοκής γυρίζει και λέει στον διπλανό του: Αυτοί οι δύο για να μισιούνται τόσο πολύ, πρέπει να είναι αδέλφια. Φυσικά το έγραψε ο Ντοστογιέφσκι, κι όχι εγώ. Μήπως σχεδόν όλες οι αρχαίες τραγωδίες, δεν είναι «οικογενειακές»;-Εκδικείται το αίμα όταν αδικείται, κύριε Ευσταθιάδη;Φυσικά και εκδικείται. Είναι η πρώτη και η πιο καθαρή πορεία του. Αυτό άλλωστε δεν προσπαθούν όλα τα συστήματα απονομής δικαιοσύνης από καταβολής κάθε πολιτισμού; Να σταματήσουν την εγγενή τρέλα του αίματος;-Και στο «Κβάντι» εκμηδενίζετε τις τοπικές αποστάσεις: το έγκλημα, όπως και οι πανδημίες, δεν γνωρίζουν από σύνορα πια;Ζούμε πλέον σε έναν κόσμο που οι αποστάσεις και ο χρόνος έχουν εκμηδενιστεί. Ας πάρουμε το εξής παράδειγμα: Ένας κύριος μπαίνει σ’ ένα αεροπλάνο, φτάνει στην Μαλαισία, βρίσκει εύκολα το κατάλληλο πρακτορείο, αγοράζει πάμφθηνα δύο παιδάκια 6 και 8 χρονών (για παράδειγμα), περνάει αξέχαστα μαζί τους για ένα Σαββατοκύριακο σε κάποιο πολυτελές μπανγκαλόου και ύστερα γυρίζει πίσω στην πατρίδα του, ίσως λίγο αγχωμένος για να προλάβει το επόμενο meeting της εταιρείας του. Αν γράψουμε ότι αυτό συμβαίνει με εκατομμύρια «κυρίους» κάθε χρόνο, θα γίνει πιο πιστευτό; Πιο υποφερτό;-Συμβαίνει όντως εκείνο το φρικτό που καταγγέλλετε; Θέλω πολύ να σας το ρωτήσω. Όπως και στο προηγούμενό σας, δηλαδή, αν το μαρτύριο του δύτη υπήρξε όντως αληθινό!Δυστυχώς, ένα «βασικό» συστατικό της πλοκής δεν αποτελεί εφεύρημα. Και στον «Δύτη», αλλά και στο «Κβάντι» ξεκινάω από γεγονότα που, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, έχουν συμβεί. Μπαίνει βέβαια σε κάποιο σημείο η μυθοπλασία. Πάντα ελπίζω πως η λογοτεχνία σώζει κομμάτια της πραγματικής Ιστορίας.-Να πούμε πώς υποδέχτηκαν τον «Δύτη» σας στο εξωτερικό;Ο Δύτης έχει μεταφραστεί στα γαλλικά και πριν από 3 μήνες κυκλοφόρησε στις γαλλόφωνες χώρες. Η υποδοχή του ήταν ενθουσιώδης. Μέχρι τώρα έχουν δημοσιευτεί περισσότερες από είκοσι κριτικές σε διάφορα μέσα ενημέρωσης, έχουν διαβαστεί αποσπάσματα στην κρατική γαλλική ραδιοφωνία, με έχουν καλέσει σε 3 διεθνή φεστιβάλ –ας ελπίσουμε βέβαια να πραγματοποιηθούν.-«Τα λάθη τραβάνε όμως τις δικές τους τεθλασμένες γραμμές, μέχρι που ανάμεσά τους αρχίζει να σχηματίζεται ένας χάρτης. Πολλές φορές αργώ να καταλάβω ότι μόνο σ’ αυτόν θέλω να χαθώ, γιατί είναι ο δικός μου»: Τώρα αυτό είναι μοίρα, κάρμα ή ελεύθερη βούληση; Ή και τα δυο;Μακάρι να ‘ξερα! Νομίζω πως τα λάθη μας μαρτυρούν πολύ περισσότερα για εμάς απ’ ότι όλες οι σωστές μας αποφάσεις. Όπως οι ήττες είναι απείρως σημαντικότερες από τις νίκες.-Πιστεύετε ότι υπάρχει λύτρωση, όπως και στην αρχαία τραγωδία, μέσα στα βιβλία σας πέρα και πάνω από τα φονικά;Η αλήθεια είναι ότι στα βιβλία μου δεν θριαμβεύουν πάντα οι «καλοί». Συχνά η απονομή δικαιοσύνης κουτσαίνει, το έγκλημα δεν ξεριζώνεται, οι πληγές μένουν ανοιχτές. Αυτό όμως δεν συμβαίνει και στην πραγματικότητα; Γιατί πρέπει να την εξωραΐζουμε; Για να πέφτουμε ήσυχοι για ύπνο; Ας πούμε ότι εγώ προτιμώ το αντίθετο.-Η πανδημία δεν φέρνει κάπως σαν θεία κατάρα; Αυτό που δεν φαίνεται σκοτώνει ό,τι υψώθηκε ως σύγχρονη Βαβέλ ξαφνικά…Η Ιστορία δείχνει πως κάθε 100 χρόνια (σχεδόν μάλιστα με μαθηματική ακρίβεια) εμφανίζεται μια πανδημία που σκοτώνει εκατομμύρια. Προσωπικά, μάλλον δεν τα καταφέρνω καλά στην μεταφυσική. Από την άλλη, ειδικά τον τελευταίο αιώνα, όχι μόνο αψηφήσαμε την Φύση, μα την καταστρέψαμε συστηματικά. Δεν ξέρω αν μας εκδικείται. Θα πληρώσουμε πάντως το τίμημα των έργων μας, αυτό είναι σίγουρο.-Η πανδημία, ο εγκλεισμός που ζούμε, τι λέτε, ευνοεί το αστυνομικό μυθιστόρημα;Ο εγκλεισμός ευνοεί τους αναγνώστες. Φαίνεται πως οι πωλήσεις βιβλίων -και όχι μόνο αστυνομικών- σημειώνουν άνοδο. Την ίδια ώρα που αυξάνεται η κατανάλωση ψυχοφαρμάκων, η ενδοοικογενειακή βία και η ανεργία… ας υπάρξει κι ένα καλό νέο. Το χρειαζόμαστε. Τα βιβλία άλλωστε είναι ο πιο κοντινός παράδεισος.-Να βάλουμε τίτλο στην τελευταία χρονιά μας; Αυτό που ζούμε, αν ήταν βιβλίο τι θα είχε στο εξώφυλλό του, τι θα έγραφε; Να το τολμήσουμε;«Η τρομακτική φαντασία της πραγματικότητας».– Τι δεν θα ξεχάσετε ποτέ από την Μαύρη Ήπειρο; Ή μάλλον καλύτερα τι ήταν εκείνο που σας αποκαλύφθηκε στην Αφρική, κύριε Ευσταθιάδη;Δύο πράγματα δεν θα ξεχάσω. Πρώτα απ’ όλα τη μυρωδιά. Η Αφρική μυρίζει αλλιώς. Σαν να σου λέει: Τώρα ήρθες και θα αναγκαστείς να με αναπνεύσεις.Σίγουρα θα μείνει μέσα μου και η έρημος. Μια απίστευτη αίσθηση, πολύ έξω απ’ αυτόν τον κόσμο.

Διαβάστε παρακάτω τη συνέντευξη που παραχώρησε η Ίρις Σαμαρτζή στην Αγγελική Λάλου για το Child it, με αφορμή την κυκλοφορία της Τάτα;;, του νέου της εικονογραφημένου βιβλίου. Πώς αποφάσισες από την εικονογράφηση να περάσεις και στη συγγραφή ενός παραμυθιού;Δεν θεωρώ ότι έχω περάσει στη συγγραφή. Απλώς αντιστρέφω λίγο τη διαδικασία: Αντί να «στολίσω» ένα κείμενο με τις εικόνες μου όπως γίνεται συνήθως, αυτή τη φορά στολίζω την εικονογράφηση με μερικές λέξεις. Αν μπορούσα θα είχα κάνει την Τάτα;; ένα βιβλίο χωρίς λόγια, αλλά με ενδιέφερε αυτός ο εσωτερικός διάλογος της μικρής πρωταγωνίστριας, η παιδική της αφέλεια και η εξωτερίκευση των συναισθημάτων της. Άλλωστε τόσα χρόνια που εικονογραφώ βιβλία, έχω συνεργαστεί με πολλούς συγγραφείς και έχω δει τη σοβαρότητα και την υπευθυνότητα με την οποία αντιμετωπίζουν την κάθε λέξη που γράφουν. Σέβομαι απόλυτα το έργο τους και δεν θα ήθελα επ’ ουδενί να αυτοονομαστώ συγγραφέας επειδή έβγαλα ένα δικό μου βιβλίο.Τι σε ενέπνευσε ή τι στάθηκε αφορμή για να γράψεις και να δημιουργήσεις την «Τάτα;;»; Η αλήθεια είναι πως χρόνια τώρα οραματιζόμουν ένα βιβλίο δικό μου. Τετράδια και χαρτάκια με σκόρπιες εικόνες και λέξεις, έχω πολλά. Απλά ποτέ δεν ήταν η σωστή στιγμή, δεν υπήρχε ένα σωστό τέλος ή μια καλή αρχή. Κάτι έλειπε ή πολύ απλά έλειπε ο χρόνος. Η Τάτα;; ήρθε μέσα στην ανοιξιάτικη καραντίνα με αρχή, μέση και τέλος. Σα νεράκι. Ακόμα και το όνομα. Η Τάτα;; είναι ένα βιβλίο που φωτογραφίζει τα «θέλω» ενός παιδιού. Αυτά τα «θέλω» που σφύζουν από μαγεία, φαντασία και δεν γνωρίζουν όρια. Κάποια στιγμή στα παιδικά μου χρόνια έκανα ακριβώς αυτό που κάνει η πρωταγωνίστρια σαν παιχνίδι με τα ξαδέλφια μου. Μόνο που τότε δεν υπήρχε μια καραντίνα για να μου υπενθυμίσει ότι όλα αυτά τα αγαθά που ονειρευόμουν διακαώς, δεν έχουν και ιδιαίτερη σημασία όταν δεν έχεις κάποιον να τα μοιραστείς.Τι διαδικασία ακολούθησες; Το έγραψες πρώτα ή έγραφες και εικονογραφούσες παράλληλα;Προτίμησα την ασφαλή και αγαπημένη μου οδό. Την παιχνιδιάρικη. Κοινώς, πήρα τα χαρτονάκια μου, τα κουτάκια μου, τις κόλλες μου και άρχισα να δημιουργώ, αναπαριστώντας ουσιαστικά το σκεπτικό ενός παιδιού όταν φτιάχνει ιστορίες και κόσμους χρησιμοποιώντας απλά αντικείμενα που έχει γύρω του. Ήθελα το βιβλίο να έχει τη λογική ενός flip book, όπου σε κάθε σαλόνι προστίθεται ένα αντικείμενο, οπότε αυτή η σκέψη με καθοδηγούσε κάπως. Οι λέξεις ήρθαν στο τέλος για να αποσαφηνίσουν λίγο την ιστορία.Πώς ένιωσες να εικονογραφείς τις δικές σου λέξεις/σκέψεις;Τόσα χρόνια έχω συνηθίσει να μοιράζομαι το βάρος και την ευθύνη ενός βιβλίου, μαζί με κάποιον συγγραφέα. Όταν έφτιαχνα το εξώφυλλο της Τάτα;; και τοποθέτησα το όνομά μου και κανενός άλλου, ένιωσα λίγο μοναχικά. Το έβαζα, το ξανάβγαζα, το ξαναέβαζα, ώσπου να το συνηθίσω. Όταν το ξεπέρασα αυτό, ήρθε το άγχος για το αποτέλεσμα. Γενικά η ιδέα ότι ένα βιβλίο είναι τελείως δικό σου κι εσύ έχεις την απόλυτη ευθύνη για όλα, δημιουργεί ένα φορτίο δυσάρεστο και ευχάριστο ταυτόχρονα.Με την πανδημία του κορωνοϊού το σπίτι έγινε το απόλυτο προσωπικό και οικογενειακό μας καταφύγιο – έπαιξε αυτή η συνθήκη ρόλο στη δημιουργία της Τάτα και πώς είναι για σένα το ιδανικό σπίτι;Έπαιξε σε σχέση με το νόημα της ιστορίας της Τάτα;;. Κατά τ’ άλλα το σπίτι μου είναι πάντα το καταφύγιό μου και το εργαστήρι μου και το γραφείο μου, οπότε δεν μπορώ να πω ότι άλλαξε κάτι δραστικά σε σχέση με την καθημερινότητά μου. Ιδανικά θα ήθελα να είναι ένα τσικ μεγαλύτερο, γιατί δεν μου φτάνει ο χώρος με όλα αυτά τα υλικά που μαζεύω κατά καιρούς. Ή μπορεί να ήθελα να πετάει και να προσγειώνεται σε άσχετα σημεία ανά τον κόσμο, για να αλλάζω παραστάσεις. Αλλά όπως και να είναι, στις σύντομες διαδρομές που κάνω από δωμάτιο σε δωμάτιο -ειδικά αυτήν την εποχή- χαίρομαι και εκτιμώ ιδιαίτερα το ότι έχω έναν δικό μου ζεστό χώρο να μένω.Τι σου έχει λείψει περισσότερο όλο αυτό το διάστημα εξαιτίας του κορωνοϊού;Η ελευθερία μου όπως σε όλους. Αυτό το συναίσθημα ότι λειτουργώ συνέχεια εντός συγκεκριμένου πλαισίου και δεν μπορώ να είμαι αυθόρμητη με αποδιοργανώνει.Ποια θεωρείς τι σημαντικότερή σου διάκριση και πώς νιώθεις για την υποψηφιότητά σου για το βραβείο ALMA;Θεωρώ πάντα ότι το βραβείο Compostela ήταν πολύ σημαντική στιγμή της μέχρι τώρα πορείας μου, όχι για το βραβείο αυτό καθαυτό, αλλά γιατί με το Τελευταίο γράμμα δοκίμασα κάτι που ήθελα χρόνια να κάνω σαν τεχνική. Πειραματίστηκα, έπαιξα, διασκέδασα και δούλεψα χωρίς περιορισμούς. Το αποτέλεσμα νομίζω ότι με δικαίωσε και μου έμαθε ότι το κάθε πράγμα θέλει τον χρόνο του και τον τρόπο του. Γενικά αυτή η διάκριση λειτούργησε απελευθερωτικά. Θεωρώ πως από τότε πατάω καλύτερα στα πόδια μου, είμαι λιγότερο διστακτική και ρισκάρω περισσότερο στη δουλειά μου. Οι υποψηφιότητες σαν το ALMA ή το HCAA με τιμάνε προφανώς, αλλά με τρομάζουν και λίγο. Νιώθω σαν να κουβαλάω έναν δίσκο με πολλά κρυστάλλινα ποτήρια και πρέπει να προσέξω να μη χάσω την ισορροπία μου, να μην κάνω μια λάθος κίνηση… μια λάθος μολυβιά.Ποιον ήρωα κλασικού παραμυθιού θα ήθελες να εικονογραφήσεις;Έχω πολλούς ήρωες που αγαπώ. Αλλά τους αγαπώ έτσι όπως τους έχω δει ήδη εικονογραφημένους και συνδέομαι μαζί τους ακριβώς γιατί η όψη τους μου θυμίζει τη στιγμή που τους πρωτοσυνάντησα. Γι’ αυτό και δεν θα ήθελα να επιχειρήσω να εικονογραφήσω κάποιον κάπως αλλιώς.Όταν δεν ζωγραφίζεις τι σου αρέσει να κάνεις;Δεν πρωτοτυπώ νομίζω. Μου αρέσει να βλέπω ταινίες και ξένα σίριαλ, να διαβάζω, να περπατάω στην πόλη, να κάνω μεγάλες διαδρομές με το αυτοκίνητο, να κάνω μπάνιο στη θάλασσα, να μαγειρεύω ακούγοντας μουσική και πίνοντας ένα ποτήρι κρασί, να κοιμάμαι, να ράβω και πολλά πολλά άλλα που είμαι σίγουρη ότι ξεχνάω αυτή τη στιγμή.Τι χρώμα έχουν για σένα: η αγάπη, το χάδι, το φιλί, το αγαπημένο σου τραγούδι;Όλα γαλαζομπλέ.Ποια είναι η πρώτη ζωγραφιά που θυμάσαι να έκανες ως παιδί;Θυμάμαι έναν αρκούδο που είχα κάνει και ένα πορτοκαλί φίδι τρένο που επιβιβάζονταν σε αυτό όλα τα ζωάκια.Τι σημαίνει για σένα εικονογραφώ;Σημαίνει ένα μυαλό που δουλεύει μέρα νύχτα, όλες τις μέρες και τις εποχές του χρόνου και κατεβάζει ιδέες, τσακώνεται με τις γραμμές, σβήνει και ξανασβήνει, παρατηρεί τα πάντα, είναι διαρκώς σε εγρήγορση γιατί όλο και κάποια ιδέα μπορεί να περάσει δίπλα του και δεν πρέπει να τη χάσει.Τι χρώματα και τι εικόνα θα έφτιαχνες αν είχες να εικονογραφήσεις το 2020 και τι χρώματα αντίστοιχα για το 2021;Το 2020 δεν θα ήταν ακριβώς εικόνα. Θα ήταν μια θολούρα γιατί τα συναισθήματα εξακολουθούν να είναι ανάμεικτα. Το 2021 προς το παρόν θα το ζωγράφιζα σαν ουράνιο τόξο, γιατί δεν ξέρω πώς θα εξελιχθεί. Νομίζω σε ένα χρόνο από τώρα θα μπορώ να εκτιμήσω καλύτερα αν του πηγαίνουν τα χρώματα της Ίριδας ή όχι.Σε ποιο παραμύθι θα ήθελες να βρεθείς σε πραγματικό χρόνο απ’ αυτά που έχεις ζωγραφίσει;Έναν καφέ με τις Μικρές κυρίες νομίζω θα τον έπινα ευχαρίστως. Και στη φωλιά του Μέλιου και της Μελανής θα πήγαινα ευχαρίστως για μια επίσκεψη. Και στο σπίτι του Δρ Ντούλιτλ μαζί με όλα τα ζωάκια να λέμε ιστορίες, όπως στο τελευταίο σαλόνι του βιβλίου, ναι, κι εκεί θα πήγαινα.Μια ευχή σου για τη νέα χρονιά;Νομίζω αυτό το «μαζί» που έγραψε στην ευχή της η Μαρία Παπαγιάννη για τη φετινή Χριστουγεννιάτικη κάρτα του Ελληνικού τμήματος της IBBY, με εκφράζει απόλυτα.  

Διαβάστε τη συνέντευξη που παραχώρησε ο Manuel Vilas στη Μαρίλια Παπαθανασίου για την εφημερίδα The Books’ Journal, με αφορμή το βιβλίο του Ορδέσα, που κυκλοφόρησε σε μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη.Ο ισπανός συγγραφέας Μανουέλ Βίλας δίνει φωνή στους χαμένους αγαπημένους του - στους γονείς τους και σε πολλούς ακόμα που συνάντησε στη ζωή του και τον επηρέασαν. Στην Ισπανία, το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα δεν είναι συνηθισμένο λογοτεχνικό είδος — και όποιος το επιχειρεί σπάει ένα λογοτεχνικό ταμπού. Αλλά για τον Μανουέλ Βίλας, που παραιτήθηκε στα 50 από την εκπαίδευση για να έχει χρόνο για γράψιμο, τίποτα στη συγγραφή δεν είναι ταμπού. Ο συγγραφέας, όπως έδειξε το παράδειγμα του Θερβάντες, οφείλει να ανοίγει δρόμους μέσω της λογοτεχνικής συγκίνησης. Μιλήσαμε μαζί του.O ισπανός συγγραφέας Μανουέλ Βίλας (γενν. 1962) γράφει εδώ και τρεις δεκαετίες. Μυθιστορήματα, ποίηση, δοκίμια. Η Ορδέσα, όμως, το βιβλίο του που κυκλοφόρησε το 2018 και μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά από τον Αχιλλέα Κυριακίδη για τις εκδόσεις Ίκαρος, εξελίχθηκε σε εκδοτικό φαινόμενο, καθιστώντας τον δημιουργό της έναν από τους πλέον δημοφιλείς ισπανόφωνους συγγραφείς. Το βιβλίο που ακολούθησε, με τον τίτλο Alegría (Χαρά), έχρισε τον Βίλας φιναλίστ του σημαντικού ισπανικού λογοτεχνικού βραβείου Planeta για το 2019 διευρύνοντας το αναγνωστικό του κοινό.Στην τηλεφωνική συνέντευξη που μας παραχώρησε εν μέσω πανδημίας από τη Μαδρίτη, ο Μανουέλ Βίλας μίλησε για το βιβλίο του -ένα από τα καλύτερα, κατά τη γνώμη μας, δείγματα ξένης λογοτεχνίας που κυκλοφόρησαν πρόσφατα στην Ελλάδα- αλλά και για τις αμερικανικές εκλογές, το ροκ εν ρολ, την ισπανική πολιτική, τον καπιταλισμό, καθώς και για την αγάπη του στα αρχαία ελληνικά τα οποία μελέτησε στο Πανεπιστήμιο, στο πλαίσιο των σπουδών φιλολογίας. «Μετέφρασα Όμηρο και μου άρεσε πολύ, δεν ήταν εξάλλου τόσο δύσκολος όσο ο Θουκυδίδης», λέει. Ο Βίλας θεωρεί τον εαυτό του τυχερό γιατί, χάρη σε έναν καθηγητή του, μέγα λάτρη της Ελλάδας, κατάφερε, κατά την αποφοίτησή του από το Πανεπιστήμιο, να γνωρίζει καλύτερα αρχαία ελληνικά από ό,τι λατινικά. Ο συγγραφέας της Ορδέσα δεν έχει ποτέ επισκεφθεί την Ελλάδα. Ευελπιστούμε ότι θα έχουμε την ευκαιρία να τον συναντήσουμε σύντομα και διά ζώσης.Η «Ορδέσα» δεν είναι ένα μυθιστόρημα με τις κλασικές προδιαγραφές του είδους. Τι σας παρακίνησε να γράψετε έτσι;Άρχισα να γράφω το βιβλίο μετά το θάνατο της μητέρας μου, τον Μάιο του 2014. Η περίοδος εκείνη συνέπεσε με το διαζύγιο μου και αισθάνθηκα ότι και οι δύο οικογένειες, των γονιών μου, στην οποία ήμουν ο γιος, και εκείνη που δημιούργησα ως πατέρας, διαλύονταν. Ο δικός μου πατέρας είχε πεθάνει από το 2005, όσο όμως ζούσε η μητέρα μου ο θάνατος του ήταν σαν να είχε τεθεί κάπως στο περιθώριο. Όταν πέθανε η μητέρα μου ένιωσα ότι ξαναπέθανε ο πατέρας μου. Συνειδητοποίησα επίσης ότι και όλοι οι συγγενείς των γονιών μου είχαν πεθάνει. Άρχισα λοιπόν, λίγο όπως ο Προυστ στο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, να ανασύρω και να γράφω τις αναμνήσεις μου απ' αυτούς, για να τους σώσω από τη λήθη.Στο βιβλίο οι γονείς σας παρουσιάζονται ως μια ενιαία οντότητα. Έχουν ασφαλώς ο καθένας το χαρακτήρα του, όμως δεν κάνετε διακρίσεις ανάμεσα στον πατέρα και τη μητέρα σας.Αν μπορώ να πω ότι κάτι μου αρέσει στο βιβλίο είναι αυτό ακριβώς: ότι η πατρότητα δεν διαφέρει από τη μητρότητα. Κάθε γονιός έχει τα χαρακτηριστικά του, το ταμπεραμέντο του, όμως για το γιο τους, τον αφηγητή της ιστορίας [σημ.: τον ίδιο το συγγραφέα], είναι εξίσου σημαντικοί, τους αγαπά εξίσου και τους δύο. Και οι δύο μεταμορφώνονται σε δύο όντα, σε δύο αγγέλους που προστατεύουν το παιδί τους, αυτό αισθάνθηκα μετά το θάνατο τους. Το νέο στοιχείο, νομίζω, του μυθιστορήματος, σε σχέση με άλλα βιβλία που πραγματεύονται τις σχέσεις γονιών και παιδιών, είναι ότι εδώ ο γιος εκφράζει τις ευχαριστίες του προς τους γονείς. Έχουν γραφτεί πολλά βιβλία στα οποία οι γιοι ξεκαθαρίζουν τους λογαριασμούς με τους γονείς τους ή τους ασκούν κριτική. Στο βιβλίο μου προσπάθησα να καταλάβω ποιοι ήταν οι γονείς μου: όχι επειδή ήταν ιδιαιτέρως σημαντικοί, αλλά επειδή θα ήθελα ο αναγνώστης να αναζητήσει και εκείνος τους δικούς του γονείς, να σκεφτεί το δικό του οικογενειακό παρελθόν. Αυτό ήταν που με ενδιέφερε πρωτίστως από λογοτεχνικής πλευράς και νομίζω ότι τα κατάφερα: στις λέσχες ανάγνωσης όπου παρουσιάζεται η Ορδέσα οι αναγνώστες δεν με ρωτούν για τους δικούς μου γονείς αλλά μου μιλούν για τους δικούς τους - αυτό με χαροποιεί ιδιαίτερα.Στο βιβλίο είστε επικριτικός απέναντι στο θεσμό του γάμου, όχι όμως και στο θεσμό της οικογένειας. Γιατί;Με τον όρο οικογένεια εννοώ τις σχέσεις μεταξύ γονιών και παιδιών. Ο γάμος βασίζεται στην ερωτική σχέση η οποία μπορεί να μεταβληθεί, να διακοπεί. Αντιθέτως, οι βιολογικοί δεσμοί ανάμεσα στους γονείς και τα παιδιά δεν τελειώνουν, δεν σταματούν ποτέ, ούτε με το θάνατο, είναι δεσμοί πρωτόγονοι, αταβιστικοί. Η ιδιότητα του πατέρα και της μητέρας δεν έχει συγκεκριμένο χρονικό ορίζοντα. Η ιδιότητα του συζύγου μπορεί να μη διαρκέσει, μπορεί να πάψει να υφίσταται. Όχι ότι δεν υπάρχουν γάμοι που διαρκούν αλλά είναι όλο και λιγότεροι. Οι γονείς συνήθως αγαπούν τα παιδιά τους με μια αγάπη άνευ όρων, ενώ το αντίστροφο μπορεί να μη συμβαίνει, τα παιδιά δεν αγαπούν τους γονείς τους με αυτόν τον τρόπο. Οι γονείς θα έδιναν και τη ζωή τους για τα παιδιά τους, εκείνα όμως δεν θα έκαναν το ίδιο για τους γονείς τους. Αυτή η άνευ όρων και ορίων αγάπη των γονιών προς τα παιδιά με συγκινεί, τη θεωρώ καταπληκτική όσο και μυστηριώδη. Και με την Ορδέσα θέλησα να την εξερευνήσω.Ως γιος, δεν αισθανθήκατε ενοχή απέναντι στους δικούς σας γονείς;Ναι, όταν χάνεις τους γονείς σου αισθάνεσαι ένα είδος ενοχής, γιατί δεν μπορείς να τους ακολουθήσεις, δεν μπορείς να πας εκεί όπου πήγαν εκείνοι. Δεν μπορείς να πεθάνεις μαζί τους. Και νιώθεις ότι, κατά κάποιον τρόπο, τους εγκαταλείπεις. Ο θάνατος τους είναι κάτι που δεν μπορείς να μοιραστείς μαζί τους.Στην «Ορδέσα» αφηγείστε πράγματα πολύ προσωπικά. Έχετε την εντύπωση ότι με αυτό το είδος αφήγησης καταρρίπτετε ένα ταμπού, συμφωνά με το οποίο, στην ισπανική λογοτεχνία, δεν συνηθίζεται ο συγγραφέας να αναφέρεται σε τόσο προσωπικές πτυχές της ζωής του;Είναι γεγονός ότι έως πρόσφατα στην Ισπανία είχαν γραφτεί πολύ λίγα βιβλία σε αυτό το ύφος - πλέον έχουν αρχίσει και γράφονται περισσότερα. Νομίζω ότι ισχύει αυτό που λέτε. Πρόκειται για ένα είδος ταμπού που έχει σχέση με τον καθολικισμό ο οποίος φοβάται την ιδιωτική, την προσωπική ζωή. Ήταν μια νοοτροπία ιδιαίτερα έντονη την περίοδο του φρανκισμού. Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ισπανία [σημ.: μετά το θάνατο του Φράνκο το 1975], με τις δημοκρατικές ελευθερίες, έγινε μια στροφή. Υπάρχουν πλέον αρκετοί συγγραφείς που ερευνούν το ζήτημα της σχέσης γονιών και παιδιών γράφοντας αυτοβιογραφικά βιβλία, όπως, για παράδειγμα, ο Μάρκος Χιράλτ με το Tiempo de vida (Χρόνος της ζωής) ή ο Λουίς Λαντέρο με το Un balcon en invierno (Ένα μπαλκόνι τον χειμώνα).Ορισμένοι κριτικοί υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να υπάρξει αυτοβιογραφική λογοτεχνία, ότι λογοτεχνία χωρίς φαντασία και επινόηση δεν είναι λογοτεχνία. Ποια είναι η γνώμη σας;Αυτοί που υποστηρίζουν ανάλογες απόψεις είναι, νομίζω, άνθρωποι αντιδραστικοί, μου θυμίζουν αστυνομικούς επιθεωρητές. Η λογοτεχνία είναι ένας χώρος μεγάλης ελευθερίας, ίσως και απόλυτης ελευθερίας. Όταν ο Θερβάντες έγραψε τον Δον Κιχώτη αναρωτιούνταν σε ποιο λογοτεχνικό είδος να τον εντάξουν. Ως τότε δεν υπήρχε μυθιστόρημα. Ο Θερβάντες έγραψε αυτό που ήθελε να γράψει: αυτή είναι η γοητεία της λογοτεχνίας, ότι μπορείς να γράψεις αυτό που θέλεις. Η λογοτεχνία υπάρχει από τη στιγμή που συγκινεί τους αναγνώστες, αυτός είναι ο σκοπός της και όχι να τηρεί συγκεκριμένους λογοτεχνικούς κανόνες. Η λογοτεχνία είναι η συνενοχή του αναγνώστη με τον συγγραφέα. Οι συγγραφείς είναι το 50% της λογοτεχνίας, το άλλο 50% είναι οι αναγνώστες. Και οι αναγνώστες αγαπούν ένα βιβλίο που έχει κάτι να τους πει, που τους ανοίγει μια πόρτα προς μια διαφορετική θεώρηση των πραγμάτων. Αν αυτός ο σκοπός επιτυγχάνεται με ένα μυθιστόρημα ή με μια αυτοβιογραφία, ελάχιστα ενδιαφέρει τον αναγνώστη.Η «Ορδέσα» είναι ένα «ανοιχτό» μυθιστόρημα. Είναι γραμμένο κατά τρόπον ώστε ο αναγνώστης να μπορεί να επιστρέφει σε αυτό χωρίς να ακολουθεί την αριθμητική σειρά των σελίδων (flash backs, παρεμβολές σκέψεων του αφηγητή, πεποιθήσεις που εκφράζονται με τη μορφή αφορισμών κ.λπ.). Είναι εσκεμμένο εκ μέρους σας;Ναι, ήθελα το βιβλίο να μπορεί να διαβαστεί με πολλούς τρόπους από τον αναγνώστη.Και παρότι είναι ένα βιβλίο που μιλάει πολύ για το θάνατο, τελειώνοντας το ο αναγνώστης έχει μια αίσθηση αισιοδοξίας. Το επιδιώξατε;Ναι, γιατί ήθελα να μεταδώσω στον αναγνώστη το συναίσθημα της αγάπης ενός γιου προς τους γονείς του, ένα από τα ωραιότερα κομμάτια της ανθρώπινης ύπαρξης. Η «Ορδέσα», μια εντυπωσιακή κοιλάδα στα Πυρηναία, στα σύνορα της Ισπανίας με τη Γαλλία, δεν είναι γνωστή ως τοποθεσία, τουλάχιστον στο ελληνικό κοινό. Γιατί την επιλέξατε ως τίτλο του βιβλίου;Γιατί ήταν ένα μέρος που αγαπούσε πολύ ο πατέρας μου. Πηγαίναμε εκεί τις Κυριακές του καλοκαιριού, καθώς στο χωριό μου, στο Μπαρμπάστρο της Αραγωνίας, έκανε πάρα πολλή ζέστη - ενώ στα βουνά είχε δροσιά, είχε δέντρα, ποτάμια. Έβλεπες ακόμη και χιόνι στις βουνοκορφές. Η Ορδέσα έχει, ευτυχώς, ανακηρυχθεί εθνικό πάρκο, προστατεύεται, κανείς δεν μπορεί να παρέμβει για να αλλάξει κάτι εκεί. Το τοπίο σήμερα είναι ίδιο με αυτό που έβλεπα εγώ στα τέλη της δεκαετίας του 1960.  Είναι πολύ ωραία η ιδέα ότι αυτό το τοπίο, αυτή η τοποθεσία παραμένει ανέγγιχτη, ότι είναι η ίδια που αντίκριζε ο πατέρας μου όταν ήταν νέος, η ίδια που έβλεπα εγώ όταν ήμουν μαζί του και παραμένει η ίδια που έδειξα και εγώ στα παιδιά μου.Στο μυθιστόρημα αναφέρεστε στην κοινωνική καταγωγή σας και σε μια Ισπανία που άλλαζε και η οποία πλέον δεν υπάρχει. Ως παιδί, αντιλαμβανόσαστε αυτές τις αλλαγές;Καταλάβαινα ότι ανήκα σε μια μεσαία τάξη που προόδευε τη δεκαετία του 1960, μέχρι το 1973-75- Ο πατέρας μου αγόρασε αυτοκίνητο, το χρειαζόταν για τη δουλειά του, ήταν πλανόδιος έμπορος. Αγοράσαμε πλυντήριο ρούχων, τηλεόραση. Αρχίσαμε να πηγαίνουμε διακοπές στη θάλασσα. Αυτή ήταν η ζωή της μεσαίας τάξης στην Ισπανία, η περιώνυμη «ανάπτυξη της δεκαετίας του 1960». Άρχισαν να έρχονται τουρίστες, η χώρα ανοιγόταν στον κόσμο και η οικονομία της αναπτυσσόταν. Η περίοδος αυτή συνέπεσε με τα τελευταία χρόνια της δικτατορίας του Φράνκο. Μετά την παγκόσμια πετρελαϊκή κρίση του 1973, και κυρίως μετά το 1975, η μεσαία τάξη περιορίστηκε. Οι δουλειές του πατέρα μου άρχισαν να μην πηγαίνουν καλά. Ήταν έμπορος, πουλούσε υφάσματα σε ράφτες για τους πελάτες τους που ήθελαν να ράψουν κοστούμια στα μέτρα τους. Μετά το 1975, όμως οι άνθρωποι προτιμούσαν πια να αγοράσουν ένα έτοιμο κοστούμι, αντί να το ράψουν, οπότε η δουλειά του πατέρα μου ήταν καταδικασμένη.Σε αυτή την Ισπανία που άλλαζε, κατέφθασε, μεταξύ άλλων, και το ροκ εν ρολ. Είναι αλήθεια ότι θεωρείτε σπουδαίο το ρόλο του ροκ εν ρολ;Το ροκ εν ρολ με βοήθησε να καταλάβω ότι ζούσα σε μια χώρα που ήταν οπισθοδρομική. Άκουγα τα βρετανικά και τα αμερικανικά ροκ συγκροτήματα που έφερναν έναν νέο άνεμο, χάζευα τα εξώφυλλα των δίσκων τους και αναρωτιόμουν «τι είναι αυτό!». Στο χωριό μου κανείς δεν ντυνόταν όπως οι ρόκερ. Καταλάβαινα ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι ανήκαν σε έναν κόσμο πιο προηγμένο, με περισσότερες ελευθερίες, έναν κόσμο στον οποίο ήθελα να ζω. Αργότερα, τη δεκαετία του 1980, έκανε την εμφάνισή της και η ισπανική ποπ. Ήταν πια η περίοδος που η Ισπανία, μέσα σε δέκα μόλις χρόνια,  μεταμορφώθηκε σαν από θαύμα σε μια άλλη χώρα.Στον πάνθεον του ροκ ξεχωρίζει για σας ο Λου Ρηντ. Το 2016 κυκλοφορήσατε ένα βιβλίο με τίτλο «Ο Λου Ρηντ ήταν Ισπανός». Από πού προέρχεται η αγάπη σας για τον συγκεκριμένο καλλιτέχνη;Το 1975 ήμουν 12 χρονών, όταν έπεσε στα χέρια μου ο δίσκος του Λου Ρηντ, Rock and Roll Animal. Δεν έμοιαζε με τίποτε από ό,τι είχα ακούσει ώς τότε, ούτε με τους Beatles ούτε με τους Rolling Stones. Με γοήτευσε πολύ η φωνή και η μουσική του. Ο Λου Ρηντ ερχόταν συχνά στην Ισπανία, τον έχω δει πολλές φορές σε συναυλίες και, κάθε φορά που τον έβλεπα, καταλάβαινα ότι γερνούσε. Όμως γερνούσε καλά. Με ενδιαφέρουν πολύ οι άνθρωποι που έχουν τη σοφία να γερνούν καλά. Και ο Λου Ρηντ την είχε. Το βιβλίο που έγραψα αφορά το θάνατο του [το 2013], το πώς ένας ήρωας του ροκ εν ρολ πεθαίνει ενώ τον νομίζουμε αθάνατο. Είναι αυτός ο ρομαντισμός του ροκ εν ρολ που θέλει τους ήρωές του αθάνατους - ένας ρομαντισμός που διαψεύδεται. Με το θάνατο αυτών των ηρώων πεθαίνει και ένα κομμάτι της νεότητάς μας. Αυτό αισθάνθηκα όταν πέθανε ο Λου Ρηντ.Ο Λου Ρηντ ήταν Αμερικανός. Σας ενδιαφέρει η αμερικανική ποπ κουλτούρα;Ναι, γιατί στοχεύει στην καρδιά των ανθρώπων, είναι μια κουλτούρα ζωντανή. Δεν κάνω διάκριση ανάμεσα στην ποπ κουλτούρα και την υψηλή κουλτούρα, δεν βρίσκω ότι υπάρχουν τέτοιου είδους αποστάσεις στον πολιτισμό: για μένα η μουσική του Πρίσλεϋ και τα γραπτά του Φρόυντ, τα τραγούδια του Ντύλαν και η ποίηση του Σαίξπηρ είναι ισότιμες πολιτιστικές εκφάνσεις. Η διάκριση μεταξύ λαϊκού και υψηλού πολιτισμού κόστισε στην Ισπανία, γιατί οι υπερασπιστές της συγκροτούσαν δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα. Ευτυχώς, αυτού του τύπου οι αντιλήψεις έχουν αλλάξει.Είχατε την ευκαιρία να έρθετε σε άμεση επαφή με την αμερικανική ποπ κουλτούρα καθώς, σχετικά πρόσφατα, μέχρι το 2018, ζήσατε για τέσσερα χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες. Πώς ήταν η εμπειρία σας;Έζησα σας ΗΠΑ αλλά όχι στη Νέα Υόρκη, αυτή που γνωρίζουμε από τις ταινίες, η οποία ψηφίζει μαζικά Δημοκρατικούς. Έζησα στην Αϊόβα, στις μεσοδυτικές πολιτείες, στη βαθιά Αμερική, αυτή που ενίοτε ψηφίζει Δημοκρατικούς αλλά φέτος ψήφισε υπέρ του Ντόναλντ Τραμπ.Η νίκη του Δημοκρατικού Τζο Μπάιντεν στις φετινές προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ σας εμπνέει αισιοδοξία;Αισιοδοξία και την ελπίδα ότι οι άνθρωποι μπορεί να ανακτήσουν την πίστη τους στην πολιτική. Η θητεία του Τραμπ υπήρξε ένα συνεχές αδιέξοδο, ο Τραμπ οδηγούσε τις ΗΠΑ στην άβυσσο συμπαρασύροντας όλη την υφήλιο. Έχω βεβαίως ορισμένες επιφυλάξεις για το τι μπορεί να σκαρφιστεί ο Τραμπ μέχρι την αποχώρηση του [στις 20 Ιανουαρίου 2021]. Το σημαντικό πάντως είναι να φύγει. Και πιστέψτε με, τέσσερις μήνες μετά την απομάκρυνσή του από την προεδρία των ΗΠΑ, κανείς δεν θα θυμάται τις ανοησίες που έλεγε ότι του έκλεψαν την εκλογή, ότι έγινε νοθεία. Μην ξεχνάμε ωστόσο ότι ο Μπάιντεν είναι μεν Δημοκρατικός αλλά είναι ένας συντηρητικός πολιτικός, ένας μετριοπαθής συντηρητικός και σε καμία περίπτωση «σοσιαλιστής», όπως τον αποκαλούσε ο Τραμπ. Η νέα αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, η Κάμαλα Χάρις, είναι ίσως εκείνη που μπορεί να επιφέρει ανανέωση στην αμερικανική πολιτική, δεδομένου ότι δεν είναι συντηρητική όπως ο Μπάιντεν, είναι έως και κεντροαριστερή, πάντα βεβαίως με αμερικανικούς όρους. Γιατί δεν μπορούμε να αναζητήσουμε παραλληλισμούς μεταξύ της αμερικανικής πολιτικής και της πολιτικής όπως τη γνωρίζουμε στην Ευρώπη. Η αμερικανική οικονομία της αγοράς, ο σκληρός αμερικανικός καπιταλισμός δεν μπορεί να συγκριθεί με τον ευρωπαϊκό. Δεν είστε πάντως εναντίον του καπιταλισμού. Σε παλαιότερη συνέντευξή σας είχατε πει μια φράση που τη συγκράτησα, ότι «ο σκοπός της δημοκρατίας είναι η πολυτέλεια».Εννοούσα ότι η πολιτική πρέπει να επιδιώκει να φέρει ευμάρεια σε όλους, στην μεσαία τάξη. Δεν υπάρχουν άλλες εναλλακτικές επιλογές πλην του καπιταλισμού. Αυτό που χρειάζεται είναι η εκάστοτε κυβέρνηση, είτε κεντροδεξιά είτε κεντροαριστερή, να προσπαθήσει, στο πλαίσιο του καπιταλισμού, να ασκήσει πολιτική που να έχει αποτέλεσμα τη βελτίωση της ζωής της μεσαίας τάξης. Μάλιστα, μερικές φορές η Αριστερά δεν το αντιλαμβάνεται αυτό. Η σημερινή ισπανική Αριστερά, για παράδειγμα, ενδιαφέρεται περισσότερο να πείσει τους πολίτες ότι αυτή «είναι η καλή» και λιγότερο να εστιάσει στην ανάπτυξη της χώρας. Δεν μπορεί η Αριστερά να θεωρεί έγκλημα τον πλούτο. Αν ισχυρίζεται κάτι τέτοιο, τότε πλήττει ευθέως τη μεσαία τάξη. Δεν γίνεται να υποχρεώνεις τους πολίτες να δουλεύουν περισσότερο και να τρώνε λιγότερο, ούτε να έχουν χαμηλότερους μισθούς. Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί οι πολίτες της μεσαίας τάξης δεν πρέπει να έχουν πρόσβαση στην πολυτέλεια, με την έννοια και της ομορφιάς: να μπορούν να ταξιδεύουν, να αγοράζουν ωραία ρούχα, παπούτσια, αρώματα. Υπάρχει εδώ ένα λεπτό ζήτημα: η Αριστερά δεν καταβάλλει προσπάθεια να αντιληφθεί πώς έχουν τα πράγματα, περιορίζεται μονάχα να λέει ότι οι δικοί της πολιτικοί, οι δικοί της άνθρωποι είναι καλύτεροι και ότι οι δεξιοί είναι οι κακοί — πρόκειται για αντίληψη της πολιτικής με θεολογικούς όρους. Η ισπανική πολιτική έχει σήμερα εξελιχθεί σε έναν ασταμάτητο καβγά μεταξύ της Δεξιάς και της Αριστεράς. Ο μέσος πολίτης όμως δεν ενδιαφέρεται για αυτό τον καβγά, ζητάει από τους πολιτικούς να δώσουν λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζει, να τον βοηθήσουν να βελτιώσει τη ζωή του.Ο καβγάς αυτός συνεχίζεται και εν μέσω πανδημίας;Δυστυχώς, γιατί τα πάντα έχουν πολιτικοποιηθεί και έχουν εγκαταλειφθεί οι ιδέες της προόδου, του εκσυγχρονισμού, της παραγωγής πλούτου. Κάποια στιγμή, ανέφερα στο twitter ότι με τους σημερινούς μισθούς στην Ισπανία, με έναν μισθό της τάξης των 1.000 ευρώ, ένας πολίτης έχει τη δυνατότητα να αγοράσει ελάχιστα βιβλία. Δέχτηκα καταιγισμό επικριτικών απαντήσεων. «Γι' αυτό υπάρχουν οι δημόσιες βιβλιοθήκες», μου έγραψαν πολλοί. Αυτό όμως που ήθελα να πω είναι ότι, με αυτούς τους μισθούς, οι πολίτες δεν μπορούν να ξοδεύουν χρήματα ούτε για βιβλία ούτε για άλλα πολιτιστικά αγαθά. Οι επικριτές μου δεν κατάλαβαν τίποτε: οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να αγοράζουν βιβλία, έχουν δικαίωμα να τα έχουν στο σπίτι τους, να δημιουργούν τις δικές τους βιβλιοθήκες. Αν έχουν τη δυνατότητα μόνο να δανείζονται βιβλία από τις δημόσιες βιβλιοθήκες, τότε οι εκδοτικοί οίκοι θα καταρρεύσουν! Είναι παράλογο, είναι αντίληψη σταλινική. Υπάρχει επίσης το ζήτημα της τιμής των βιβλίων. Τα βιβλία κοστίζουν, είναι ακριβά.Η υψηλή τιμή του βιβλίου τι αντίκτυπο έχει;Στην Ισπανία το ποσοστό των ανθρώπων που διαβάζουν είναι από τα χαμηλότερα στην Ευρώπη. Σε χώρες που βιώνουν οικονομική κρίση πάντα το ποσοστό των πολιτών που διαβάζουν θα παραμένει χαμηλό. Το υψηλότερο ποσοστό αναγνωστών στην Ευρώπη είναι της Γερμανίας, γιατί διαθέτει περισσότερα χρήματα. Σε μια χώρα που ευημερεί είναι λογικό οι πολίτες να έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση στα βιβλία και γενικά στον πολιτισμό. Εξυπακούεται βέβαια ότι η πνευματική καλλιέργεια μιας χώρας συνδέεται και με την ύπαρξη καλών πανεπιστημίων και καλής δευτεροβάθμιας δημόσιας εκπαίδευσης.Εργαστήκατε για περισσότερα από 20 χρόνια στη δημόσια εκπαίδευση, διδάσκοντας ισπανική γλώσσα και λογοτεχνία. Πώς αποφασίσατε να την εγκαταλείψετε για να αφιερωθείτε αποκλειστικά στη συγγραφή; Δεν ήταν μεγάλο το ρίσκο;Ήταν τεράστιο το ρίσκο. Ήμουν 50 ετών και σκέφτηκα ότι, αν δεν επιχειρήσω τώρα να αφιερωθώ στο γράψιμο, δεν θα το επιχειρήσω ποτέ. Ασφαλώς και ήταν μια απόφαση παρακινδυνευμένη. Θα ήθελα όμως να πω στους αναγνώστες ότι αν θέλετε να κάνετε κάτι στη ζωή σας και δεν το κάνετε εξαιτίας της οικονομικής ανασφάλειας θα πεθάνετε χωρίς να το έχετε καν προσπαθήσει. Κατανοώ απολύτως τι σημαίνει να έχεις μισθό, να φοβάσαι μήπως περιέλθεις σε ένδεια, έζησα έτσι για πολλά χρόνια. Αν όμως φτάσεις τα 50 και έχεις ένα όνειρο στη ζωή αξίζει να το κυνηγήσεις. Αυτό θα ήθελα να πω στους αναγνώστες, να προσπαθήσουν να εκπληρώσουν τα όνειρά τους.Η πανδημία καθιστά ίσως μεγαλύτερη την ανάγκη να προσπαθήσει κανείς να εκπληρώσει τα όνειρά του;Η πανδημία ήταν και εξακολουθεί να είναι κάτι φρικτό, επιπλέον γιατί προκαλεί φόβο, φόβο για τα πάντα. Μας έκανε να αναθεωρήσουμε την άποψη μας για το σύστημα υγείας στην Ισπανία, το οποίο θεωρούσαμε πολύ καλό και αποδείχτηκε ότι δεν ήταν τόσο καλό. Σε σχέση με το πρώτο κύμα της πανδημίας την περασμένη άνοιξη, η κατάσταση στην Ισπανία είναι τώρα κάπως καλύτερη, αλλά η οικονομική κρίση που προκάλεσε η πανδημία είναι παρούσα: οι ελεύθεροι επαγγελματίες, οι έμποροι, οι εστιάτορες, οι ιδιοκτήτες μικρών εμπορικών επιχειρήσεων βλέπουν ότι οδεύουν προς την οικονομική καταστροφή. Το πρώτο μέλημα πάντως παραμένει να σωθούν ανθρώπινες ζωές. Είχαμε πάρα πολλούς νεκρούς από κορωνοϊό στην Ισπανία.Επιστρέφοντας στη λογοτεχνία, εκτός από τα μυθιστορήματα που έχετε γράψει, έχετε κυκλοφορήσει και εννέα ποιητικές συλλογές. Μια εξ αυτών τιτλοφορείται «Gran Vilas» (Ο Μεγάλος Βίλας, 2016) και μεταφράστηκε στα αγγλικά. Αναζητώντας ποίηση σας στο Διαδίκτυο, διάβασα ένα ποίημα σας για τον Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ. Τον συγκατελέγετε στις λογοτεχνικές σας επιρροές;Ο τίτλος της συλλογής είναι προφανώς ειρωνικός. Θέλησα να χρησιμοποιήσω το επώνυμο μου, ένα συνηθισμένο ισπανικό επώνυμο, και βάζοντας μπροστά απ' αυτό το «Μεγάλος» να του προσδώσω έναν δήθεν αριστοκρατικό χαρακτήρα. Ο τίτλος Ο Μεγάλος Βίλας πράγματι παραπέμπει στον Μεγάλο Γκάτσμπυ του Φιτζέραλντ, ένα μυθιστόρημα που μου αρέσει πολύ. Την περίοδο που έγραφα τα ποιήματα της συγκεκριμένης συλλογής αισθανόμουν επηρεασμένος από τον Φιτζέραλντ. Η επιρροή όμως αυτή δεν υφίσταται στην Ορδέσα.Στην «Ορδέσα» αναφέρεστε συχνά στο κίτρινο χρώμα. «Το κίτρινο χρώμα κατέκλυζε το όνομα Ορδέσα», γράφετε ήδη στις πρώτες σελίδες του βιβλίου. Τα εξώφυλλα, τόσο της ισπανικής όσο και της ελληνικής έκδοσης, είναι κίτρινα και υποκίτρινα αντιστοίχως. Γιατί η συγκεκριμένη επιλογή;Ήθελα το μυθιστόρημα να μπορεί να συνοψιστεί σε ένα χρώμα, γιατί τα χρώματα εκφράζουν μια ψυχική κατάσταση. Σκέφτηκα το κίτρινο επειδή είναι ένα χρώμα που συμβολίζει τη νοσταλγία, τη μνήμη, το παρελθόν. Το κίτρινο εκφράζει επίσης και την πλευρά του παραλόγου που όλοι κρύβουμε μέσα μας, ακόμη ίσως και την τρέλα, το κίτρινο ως ένα είδος αρχαιοελληνικής ύβρεως.