Νέα

Διαβάστε την πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη που παραχώρησε ο Αθανάσιος Αλεξανδρίδης στην κλινική ψυχολόγο Μαγδαληνή Γεωργιάκου για το PsychologyΝow.gr, με αφορμή το νέο του βιβλίο Παιδικοί φόβοι, το δεύτερο της σειράς βιβλίων του «Σχολή ανήσυων γονέων». ΜΓ: Το καινούριο σας βιβλίο έχει τίτλο «παιδικοί φόβοι». Πως προέκυψαν οι «παιδικοί φόβοι» μετά τους «παιδικούς έρωτες»;ΑΑ: Ένα χρόνο μετά την έκδοση των «Παιδικών ερώτων» έρχεται ο συμπληρωματικός τόμος των «Παιδικών φόβων». Αν σκεφθεί κανείς ότι ο Έρωτας, η ενόρμηση ζωής κατά τους ψυχαναλυτές ή η Φιλία κατά τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, ενώνει τα πράγματα αυτού του κόσμου, ήταν αναγκαίο μετά τον Έρωτα να δούμε τη δράση της επιθετικότητας με στόχο να τα ενώσει βίαια ή να τα χωρίσει και να τα καταστρέψει όταν αυτά ανθίστανται.Όταν στο μείγμα Έρωτας και εχθρότητα, Νείκος κατά τους αρχαίους Έλληνες, υπερισχύει η τελευταία τότε δημιουργούνται όλα τα φαινόμενα του φόβου, από τον τρόμο και τον πανικό μέχρι τον καθεαυτό φόβο ή την ανησυχία.ΜΓ: Όταν μιλάμε για «παιδικούς φόβους» σε τι αναφερόμαστε; Σε τι ηλικίες αντιστοιχούν;ΑΑ: Το βιβλίο επιχειρεί μια εκτενή περιγραφή των φόβων των παιδιών αλλά και των φόβων των γονέων σχετικά με τη διαμόρφωση των παιδιών τους. Ακολουθεί την αναπτυξιακή πορεία και έτσι μετά από μια εισαγωγή στην έννοια του φόβου, μελετά τους χρόνιους και ευκαιριακούς φόβους, τον εκφοβισμό μέσα και έξω από την οικογένεια, τον φόβο της απώλειας και του θανάτου, τον υπαρξιακό φόβο, τον του αποχωρισμού, της κατασκήνωσης, του εθισμού στη χρήση ηλεκτρονικών μέσων, τον φόβο της διαφοροποίησης, της πολιτικοποίησης και της τρομοκρατίας.Κατά κάποιον τρόπο μπορούμε να πούμε ότι η αφήγηση ξεκινά από τους φόβους του πολύ μικρού παιδιού, αυτούς που ψυχαναλυτικά αποκαλούμε αρχαϊκά άγχη, και που αφορούν το θέμα της ύπαρξης στον κόσμο «εν ζωή ή εν θανάτω» - που βιωματικά το νιώθουμε πολύ νωρίς αν και θα πάρει πολλά χρόνια μέχρι να το νοήσουμε- και προχωρά στους φόβους που σχετίζονται με το ότι έχω ανακαλύψει τον άλλο άνθρωπο ως κάποιον που τον έχω ανάγκη ή που τον επιθυμώ, και άρα φοβάμαι την εγκατάλειψη από αυτόν, τον θυμό του, την απόρριψή του, την απόσυρση της αγάπης του από εμένα.Μελετάται η ανάμειξη των γονέων σε αυτούς τους φόβους που είναι αρκετά σύνθετοι γιατί συχνά ανακαλούν ή και αναπαράγουν και δικούς τους παιδικούς ή διαχρονικούς φόβους. Καθ’ όλη την πορεία του βιβλίου αποτελεί σταθερό μέλημα η είσοδος του κοινωνικού μέσα στην οικογένεια το οποίο ως ρόλοι, κανόνες ή προκαταλήψεις είναι πάντα παρόν, επιτακτικό και ανάλογα με την ικανότητα της οικογένειας να το ενσωματώσει, οργανωτικό ή αποδιοργανωτικό.ΜΓ: Πώς νομίζετε ότι η εποχή και η κοινωνία στην οποία ζούμε επηρεάζει τους γονείς στο ρόλο τους και στη διαχείριση των φόβων των παιδιών τους;ΑΑ: Η εποχή της διαρκούς και διεθνούς κοινωνικής κρίσης επηρεάζει πάρα πολύ τους γονείς στη διαχείριση των ψυχικών ζητημάτων των παιδιών τους. Η επαγγελματική και η οικονομική ανασφάλεια και η σχετική αφερεγγυότητα των θεσμών έχουν διεγείρει στους περισσότερους γονείς και τους ενήλικους φόβους αλλά και τους διαχρονικούς παιδικούς και εφηβικούς που φέρουν μέσα τους.Κατά συνέπεια έχουν μικρότερη ανεκτικότητα στις δυσκολίες είτε αυτές έρχονται από το περιβάλλον είτε από τα παιδιά τους. Αν δεχθούμε ότι οι περισσότεροι επιθυμούν να είναι καλοί γονείς και συχνά ενοχοποιούνται στην ιδέα ότι δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες των παιδιών τους, οι φόβοι των παιδιών αποτελούν ένα ισχυρό σήμα ότι δεν έχουν εγγραφεί επαρκώς στον ψυχισμό των παιδιών τους ως ικανοί να τα προστατέψουν. Αυτό συνάδει και με την ανησυχία που τους προκαλεί η απρόβλεπτη κοινωνική ρευστότητα.ΜΓ: Πότε οι γονείς πρέπει να ανησυχήσουν με τους φόβους των παιδιών τους;ΑΑ: Κάθε φορά που θα ανησυχήσουν! Μπορεί να μοιάζει αυτό που λέω αστείο, αλλά δεν είναι. Το ότι θα ανησυχήσουν είναι σαφές δείγμα ότι κάτι συμβαίνει που το παιδί, οι ίδιοι και το οικογενειακό σύστημα δεν μπορούν να οργανώσουν ή αλλιώς, ψυχαναλυτικά, να μεταβολίσουν. Βέβαια εσείς με την ερώτησή σας ζητάτε να μάθετε με ποια συμπτώματα είναι δυνατόν να εκδηλωθούν εμμέσως οι παιδικοί φόβοι εκτός από την άμεση και ρητή έκφρασή τους.Επειδή μπορούν να εκδηλωθούν έμμεσα με όλα τα δυνατά συμπτώματα στο επίπεδο της σωματικής δυσλειτουργίας, της διαταραχής της συμπεριφοράς και της ψυχικής οδύνης –και επειδή δεν επιθυμώ οι γονείς να το «παίζουν ψυχολόγοι»- γι’ αυτό έθεσα το ψυχοδυναμικό κριτήριο της ανησυχίας των γονέων ως αρκετό για να ζητήσουν τη γνώμη ενός ειδικού. Καμιά φορά αρκούν και πολύ λίγα ραντεβού για να διευθετηθεί ένα πρόβλημα. Άλλες φορές , ο φόβος μπορεί να είναι ένα πρώιμο σύμπτωμα που θα επιτρέψει την έγκαιρη διάγνωση και την αρχή μιας παρακολούθησης ή θεραπείας.ΜΓ: Τι συμβαίνει με τους φόβους των γονέων; Πόσο αυτοί οι φόβοι μπορεί να επηρεάσουν τη ζωή των παιδιών τους ;ΑΑ: Υπάρχουν δυστυχώς φόβοι των γονέων ή και των γονέων των γονέων που μπορεί να περάσουν στο παιδί. Πρόκειται για αυτά που καλούμε «διαγενεαλογικά τραύματα». Δυστυχώς δεν έχουμε εδώ τον χώρο για να αναπτύξουμε ένα τόσο σοβαρό θέμα. Μπορεί πάντως ο φόβος ενός παιδιού να αναδείξει ένα τέτοιο τραύμα και να οδηγήσει τον «κομιστή» του τραύματος, π.χ. τον πατέρα ή τη μητέρα, σε θεραπεία. Θέλω πάντως κλείνοντας αυτήν την απάντηση να τονίσω την πίστη που έχω στη δημιουργικότητα των παιδιών και το γεγονός ότι πολλές φορές και με λίγη βοήθεια καταφέρνουν πολλά πράγματα.ΜΓ: Στα δώδεκα κεφάλαια του βιβλίου κάνετε λεπτομερή αναφορά σε διάφορες μορφές παιδικών φόβων, όπως οι διαχρονικοί (φόβος θανάτου, αρρώστιας, εγκατάλειψης) και οι σύγχρονοι όπως ο φόβος εξάρτησης από τα ηλεκτρονικά, ο φόβος από τον σχολικό εκφοβισμό κ.α. Πώς συνδέονται, αν συνδέονται, μεταξύ τους οι δύο κατηγορίες φόβων;ΑΑ: Η ερώτησή σας υπονοεί ήδη και την απάντηση! Φυσικά προκύπτει από το κοινό ψυχαναλυτικό υπόβαθρο που έχει η σκέψη μας. Για να απαντήσω απλά για τους αναγνώστες: οι διαχρονικοί φόβοι είναι το ψυχικό υπόστρωμα . Επάνω τους σε κάθε εποχή εκδηλώνονται και οι ιδιαίτεροι φόβοι της κάθε εποχής, όπως για παράδειγμα ο λεγόμενος σχολικός εκφοβισμός αλλά και ο φόβος του κοινωνικού στιγματισμού και αποκλεισμού. Θεωρώ ότι η βασική δουλειά πρέπει να γίνεται αναφορικά με τους διαχρονικούς φόβους από την οικογένεια και το σχολείο με κύριους άξονες την αναγνώριση του παιδιού, από τις μικρές του κιόλας ηλικίες, ως αξιόπιστου παρτενέρ για τη σύναψη και τήρηση συμβολαίων!ΜΓ: Τα παιδιά δεν θα αισθανθούν να τα βαραίνει υπερβολικά μια τέτοια θεώρηση;ΑΑ: Όχι, αν τα συμβόλαια και οι απαιτήσεις τους ανταποκρίνονται στις δυνατότητες της ηλικίας τους. Αντιθέτως, αισθάνονται περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους όταν ο ενήλικας τα θεωρεί ως άτομα ικανά εμπιστοσύνης. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη ασπίδα απέναντι στους φόβους από το να νιώθω εμπιστοσύνη στον εαυτό μου. Δείτε τα λαϊκά παραμύθια: συνήθως αρχικά ο πρωταγωνιστής είναι ένα μικρό παιδάκι που βρίσκεται σε δύσκολη θέση και φοβάται. Όταν όμως ένας μεγάλος, π.χ. ένα τζίνι του δείξει εμπιστοσύνη, ή μια ομάδα συντρόφων που θα τον χρίσει αρχηγό, τότε αυτή η εμπιστοσύνη τον κάνει να ξεπερνά τους φόβους του και να βάζει το μυαλό του, αλλιώς το ψυχονοητικό πρόγραμμα της ανάπτυξής του, σε λειτουργία.ΜΓ: Βγάλαμε είδηση; Να υποθέσω ότι ετοιμάζετε κάποιο βιβλίο για τα παραμύθια;ΑΑ: Δεν φοβάμαι να το παραδεχθώ! Έχω όμως κάποιον φόβο αν θα τα καταφέρω.ΜΓ: Μετά από τόσα βιβλία που έχετε εκδώσει μπορεί ακόμη να έχετε τέτοιους φόβους;ΑΑ: Όπως λέω και στο βιβλίο μου, ο φόβος , αν είναι πολύς γίνεται αποδιοργανωτικός, αν είναι αντιμετωπίσιμος αποδεικνύεται χρήσιμος και οργανωτικός γιατί κινητοποιεί την εργατικότητά μας και την εφευρετικότητά μας.ΜΓ: Θέλω να κλείσουμε με το θέμα της βίας και της τρομοκρατίας που είναι πολύ παρούσες στην εποχή μας και βρίσκουν επαρκή ανάπτυξη στο βιβλίο σας. Ο φόβος τρομοκρατικών χτυπημάτων ή βίαιων συγκρούσεων συχνά ωθούν τους γονείς να περιορίζουν τα παιδιά τους. Πόσο αυτός ο φόβος πρέπει να καθορίζει τις αποφάσεις των γονέων για το παρόν και το μέλλον των παιδιών τους;ΑΑ: Αν χρειαζόταν να συνοψίσω σε δύο φράσεις θα έλεγα: α) ο περιορισμός δεν αποτελεί λύση β) η λύση είναι η ανάπτυξη της πολιτικής σκέψης των παιδιών και η καλλιέργεια του αισθήματος ότι είναι υπό διαμόρφωση πολίτες από την πολύ μικρή ηλικία. Τα πεδία ανάπτυξης αυτής της θεμελιώδους ιδιότητας είναι η οικογένεια και το σχολείο. Στα θέματα αυτά θα αφιερωθεί ο τρίτος τόμος της σειράς που θα αναφέρεται στο Σχολείο και στην Κοινωνία.

Διαβάστε παρακάτω την αποκλειστική συνέντευξη που παραχώρησε ο Juan Gabriel Vásquez στον Άθω Δημουλά για το περιοδικό Κ της Καθημερινής, με αφορμή την κυκλοφορία του πιο πρόσφατου του βιβλίου Η μορφή των λειψάνων (μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης).Είναι 7.30 το πρωί στην Μπογκοτά και ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες κάθεται στο γραφείο του. Έτσι ξεκινά το καθημερινό του πρόγραμμα. Γράφει μέχρι το μεσημέρι. Το απόγευμα διαβάζει, αρθρογραφεί και περνάει χρόνο με την οικογένειά του. Ο 45χρονος συγγραφέας έχει επιστρέψει εδώ και λίγα χρόνια στην πρωτεύουσα της Κολομβίας και γενέτειρά του, έπειτα από μία δεκαπενταετία στην Ευρώπη. Η Μπογκοτά που είχε τότε αφήσει πίσω του, η Μπογκοτά των παιδικών και νεανικών του χρόνων, ήταν μια πόλη ρημαγμένη από τον ανελέητο πόλεμο με τα καρτέλ των ναρκωτικών. Ένας τόπος τρομακτικός και επικίνδυνος, γεμάτος εκρήξεις, πυροβολισμούς και απελπισία. Υπάρχει το αίσθημα της ασφάλειας σήμερα; τον ρωτάω. Έχουν φύγει τα φαντάσματα του παρελθόντος; «Ω, τα φαντάσματα δεν φεύγουν ποτέ», απαντά. Η δική του γενιά, πιστεύει, θα κουβαλάει τα τραύματα εκείνης της περιόδου για πάντα και κανείς δεν θα νιώσει ποτέ πραγματικά ασφαλής.Ο Βάσκες κέρδισε την παγκόσμια προσοχή πριν από λίγα χρόνια με το πολυβραβευμένο μπεστ σέλερ Ο ήχος των πραγμάτων όταν πέφτουν (εκδ. Ίκαρος), μεταφέροντάς μας στην εποχή της παντοδυναμίας του Πάμπλο Εσκομπάρ, ο οποίος είχε μετατρέψει τη χώρα σε πεδίο μάχης. Σήμερα επιστρέφει με τη Μορφή των λειψάνων (εκδ. Ίκαρος, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης), ένα ογκώδες και φιλόδοξο μυθιστόρημα, πυκνό και χορταστικό, στο οποίο εξετάζει τη φύση των θεωριών συνωμοσίας και το πώς αυτές ορίζουν τη σχέση μας με την αλήθεια. Ο αφηγητής (ταυτίζεται με τον ίδιο τον συγγραφέα) γνωρίζει έναν πολύ ιδιαίτερο άνθρωπο, ο οποίος πιστεύει ότι «κάτι μας κρύβουν» σχετικά με τη δολοφονία του λαοφιλούς πολιτικού Χόρχε Ελιέσερ Γκαϊτάν το 1948. Τι γεννά τις θεωρίες συνωμοσίας; «Η ανθρώπινη φύση», απαντά ο Βάσκες. «Αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και τους εαυτούς μας μέσα από ιστορίες· χωρίς ιστορίες να ερμηνεύουν τις εμπειρίες μας είμαστε ορφανοί, ζούμε σε ένα κενό. Έτσι, κάθε φορά που η επίσημη ιστορία αποτυγχάνει να μας δώσει μια πειστική εκδοχή των σημαντικών γεγονότων, γεμίζουμε τα κενά με τις δικές μας επινοημένες ιστορίες. Φυσικά, αυτό συμβαίνει και όταν οι διαθέσιμες εκδοχές, αν και αληθείς, απλώς δεν μας ικανοποιούν».Μέσα από το βιβλίο του, όπως συνέβη και με τα προηγούμενά του, ο Βάσκες ανατρέχει στην ιστορία της πατρίδας του – του αναφέρω ότι όσα γνωρίζω για την Κολομβία τα έχω μάθει από τα βιβλία του Μάρκες, από τις ταινίες για τον Εσκομπάρ και από τα δικά του μυθιστορήματα. Έχει ευθύνη ο μυθιστοριογράφος στη μεταφορά της αλήθειας; Ή έστω μιας αλήθειας; «Μιας αλήθειας, πιο σωστά. Δεν θα έγραφα μυθιστορήματα για να πω ακριβώς αυτό που κανείς μπορεί να βρει σε βιβλία ιστορίας ή στη Wikipedia. Η λογοτεχνία εξερευνά μια άλλου είδους αλήθεια: στα μυθιστορήματά μου προσπαθώ να πω (για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Κούντερα) αυτό που μόνο τα μυθιστορήματα μπορούν να πουν. Έχοντας αυτό στο μυαλό, ναι, θέλω να βοηθήσω τους αναγνώστες μου να κατανοήσουν την ιστορία της χώρας μου, της ηπείρου και της σύγχρονης ζωής». Κάποια στιγμή στο βιβλίο, ο αφηγητής/συγγραφέας διαβάζει τα σχόλια που ακολουθούν ένα άρθρο του στην ψηφιακή έκδοση της εφημερίδας Espectador (πράγματι ο Βάσκες αρθρογραφεί στη συγκεκριμένη εφημερίδα), στα οποία, γράφει, «προβαλλόταν ό,τι μάστιζε την καημένη τη χώρα μου: η διανοητική ανέχεια, η αυτάρεσκη μετριότητα, η ατιμώρητη δυσφήμηση, αλλά και, κυρίως, η λεκτική τρομοκρατία, το νταηλίκι της σχολικής αυλής, στο οποίο οι συμμετέχοντες επιδίδονταν με αδιανόητο ενθουσιασμό, η θρασυδειλία όσων κακολογούσαν με ψευδώνυμο και δεν θα επαναλάμβαναν ποτέ τις ύβρεις τους μεγαλόφωνα». Τον ρωτάω αν έχει την ίδια άποψη και για τα κοινωνικά δίκτυα: «Όχι, όχι, τα κοινωνικά δίκτυα είναι ακόμα χειρότερα. Δεν έχω κανενός είδους τέτοιο προφίλ και πιστεύω ότι αυτή είναι η καλύτερη απόφαση που πήρα ποτέ. Εδώ και μία δεκαετία λέω ότι το Facebook και το Twitter καταστρέφουν τον πολιτικό διάλογο, εμποδίζουν τη δημοκρατική μας έκφραση και πλήττουν τις ελευθερίες μας αντί να τις ενισχύουν».  Σήμερα ο Βάσκες είναι ένα από τα βαριά ονόματα αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας νέας γενιάς των λατινοαμερικανικών γραμμάτων, στην οποία ανήκουν (αναφέρω ενδεικτικά ορισμένους που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά) ο Χιλιανός Αλεχάντρο Σάμπρα, ο Περουβιανός Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, ο Αργεντινός Αντρές Νέουμαν, ο Μεξικανός Χόρχε Βόλπι και βεβαίως αρκετοί ακόμα. Ο Βάσκες πιστεύει ότι η λατινοαμερικανική λογοτεχνία ζει μια νέα μεγάλη ακμή, αλλά λέει ότι δεν υπάρχει κάτι που να ενώνει τον ίδιο με τους συνομηλίκους του Λατινοαμερικανούς συγγραφείς, όπως ένωσε τους προπάτορές τους η κοινή πολιτική στάση γύρω από την κρίση της Κούβας. Δεν τους ενώνει ούτε ο τρόπος γραφής τους, αν και ως κοινό θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε το γεγονός ότι έχουν ξεπεράσει την επιρροή του μαγικού ρεαλισμού που (κάπως απλουστευτικά) ταυτίστηκε με την παράδοση της λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Συγκεκριμένα ο Βάσκες έχει πολλάκις σχολιάσει ότι η αύρα του φανταστικού στοιχείου δημιούργησε μια λανθασμένη αντίληψη για την ήπειρό του, στη σύγχρονη ιστορία της οποίας δεν υπάρχει τίποτα «μαγικό», αλλά, αντιθέτως, υπάρχει μια σειρά τραγικών γεγονότων που η λογοτεχνία οφείλει να αντιμετωπίζει με ρεαλισμό. Πάντα, όμως, φροντίζει να ξεκαθαρίσει ότι, αν δεν είχε διαβάσει στην εφηβεία του τον Μάρκες, δεν θα είχε γίνει ποτέ συγγραφέας. «Το να βρεις την προσωπική σου συγγραφική φωνή, ειδικά όταν προέρχεσαι από μια ισχυρή λογοτεχνική παράδοση, δεν είναι καθόλου εύκολο, αλλά προσωπικά δεν θέλησα ποτέ να ξεφύγω από αυτή την παράδοση», λέει. «Θα ήταν ανόητο να θέλεις να τρέξεις μακριά από μια γλώσσα που γέννησε τις ιστορίες του Μπόρχες, το “Εκατό χρόνια μοναξιά” (σ.σ. του Μάρκες) και το “Ο πόλεμος της συντέλειας του κόσμου” (σ.σ. του Λιόσα)».  Συγγραφικά παιχνίδιαΈνα μικρό συγγραφικό τρικ, αν θα μπορούσα να το χαρακτηρίσω έτσι, μια ρουτίνα, αλλιώς, που αποκαλύπτει ο Βάσκες μέσα από την κουβέντα μας είναι το εξής: επιλέγει ένα βιβλίο και το διαβάζει παράλληλα με το εκάστοτε μυθιστόρημα που γράφει. Τριάντα λεπτά ανάγνωσης πριν αρχίσει το γράψιμο. Λειτουργεί, μου λέει, όπως το κουρδιστήρι που χρησιμοποιούν οι μουσικοί για τα όργανά τους. Τον συντονίζει. Ακόμα κι αν το βιβλίο που γράφει και αυτό που διαβάζει δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Για τη Μορφή των λειψάνων χρησιμοποίησε ως «κουρδιστήρι» το «Έγκλημα και τιμωρία». Ένα άλλο «παιχνίδι» που κάνει είναι και το ήδη αναφερθέν: η πλήρης ταύτιση του αφηγητή με τον εαυτό του. Ο πρωταγωνιστής του ονομάζεται Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, είναι ένας συγγραφέας που έζησε στην Ευρώπη, έγραψε ένα βιβλίο που λεγόταν Ο ήχος των πραγμάτων όταν πέφτουν, επέστρεψε στην Κολομβία, και πάει λέγοντας. Όπως μου εξήγησε, επέλεξε αυτή τη λύση επειδή πολλά από τα γεγονότα που περιγράφει όντως συνέβησαν στον ίδιο και ένιωσε ότι θα μείωνε την έντασή τους αν αναλωνόταν στο χτίσιμο ενός φανταστικού χαρακτήρα. Δηλαδή όντως συνάντησε (για όσους έχουν διαβάσει το βιβλίο) έναν γιατρό που είχε κληρονομήσει τα λείψανα κάποιου δολοφονημένου πολιτικού, την περίοδο ακριβώς που γεννιούνταν οι δίδυμες κόρες του. Αυτή η συνθήκη της ταύτισής του με τον αφηγητή τού επέτρεψε να εκφραστεί σε ορισμένα σημεία πιο ελεύθερα ως προς τον συγγραφικό του ρόλο. Σε ένα σημείο γράφει ότι «ο συγγραφέας προσπαθεί να μειώσει την απόσταση ανάμεσα σ’ αυτό που αγνοεί και σ’ αυτό που μπορεί να μάθει» και μετά περιγράφει πώς κάποια βιβλία αποτελούν μια «μάχη» του συγγραφέα με τον κόσμο και τον εαυτό του και τότε αναφέρει: «Γράφει κανείς ένα βιβλίο σαν αυτό που γράφω εγώ τώρα κι έχει τυφλή εμπιστοσύνη ότι το βιβλίο μπορεί να έχει σημασία και για κάποιον άλλο». Τον ρωτάω αν πράγματι η συγγραφή της Μορφής των λειψάνων ήταν μια μάχη για τον ίδιο. «Ήταν η μεγαλύτερη και η δυσκολότερη μάχη που έδωσα ποτέ ως συγγραφέας. Ήταν ένα μυθιστόρημα υπερβολικά δύσκολο να γραφτεί και είμαι πολύ περήφανος για το αποτέλεσμα». Και πολύ καλά κάνει. Η Μορφή των λειψάνων είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά και πιο καλογραμμένα μυθιστορήματα των τελευταίων χρόνων. ■

Σε ποια ηλικία αρχίζει να απασχολεί το θέμα του θανάτου τα παιδιά; Πότε εμφανίζουν τις πρώτες απορίες τους;Ένα βιβλίο μπορεί να επηρεάσει τη στάση και την αντιμετώπιση των παιδιών απέναντι σε τόσο σημαντικά ζητήματα; Και αν ναι, με ποιο τρόπο;Δύο ερωτήσεις από την εξαιρετική συνέντευξη που παραχώρησε η Αλεξία Βερνίκου στο elniplex.com και στην Ανέζα Κολόμβου με αφορμή την έκδοση του παραμυθιού Μέχρι τον ουρανό και πίσω (εικονογράφηση: Σοφία Τουλιάτου).Μπορείτε να τη διαβάσετε παρακάτω:  Τι είναι αυτό που σε έστρεψε στη συγγραφή; Πώς ήταν σαν εμπειρία; Από μικρή μου άρεσε να γράφω τις σκέψεις μου, τόσο τις πραγματικές όσο και τις φανταστικές, οπότε το βιβλίο αυτό ήρθε σα μια φυσική συνέχεια. Σαν εμπειρία ήταν ευχάριστη, ανώδυνη, θεραπευτική και πολύ δημιουργική.Αγαπημένο σου βιβλίο, συγγραφέας;Εάν έπρεπε να ξεχωρίσω ένα βιβλίο θα ήταν το Tuesdays with Morrie του Mitch Albom το οποίο έχω διαβάσει ξανά και ξανά σε διάφορες φάσεις της ζωής μου. Μόλις τελείωσα όμως το A Little Life της Hanya Yanagihara το οποίο με ενθουσίασε. Δε μπορούσα να το αφήσω και παρά το μέγεθός του δεν ήθελα να τελειώσει. Στο πρώτο σου βιβλίο καταπιάνεσαι με ένα ευαίσθητο και ιδιαίτερο θέμα, το θάνατο. Πώς και επιλέξες ένα τέτοιο θέμα; Ο θάνατος και η απώλεια είναι ένα θέμα που με ακουμπάει τόσο προσωπικά όσο και επαγγελματικά. Προσωπικά γιατί είναι τόσο δύσκολο και επίπονο, επαγγελματικά διότι οι ερωτήσεις που μου κάνουν οι γονείς πάνω στο θέμα αυτό είναι σχεδόν καθημερινές. Ερωτήσεις που τους κάνουν τα παιδιά τους και στις οποίες δυσκολεύονται να απαντήσουν. Σε αυτή την τρυφερή ηλικία των 4-5 ετών, είναι θεμιτό να φέρνουμε τα παιδιά αντιμέτωπα με τις πιο δυσάρεστες πτυχές της ζωής; Τα παιδιά έχουν ήδη γνωρίσει το θάνατο μέσα από τα παραμύθια και τα παιχνίδια τους και οι ερωτήσεις γύρω από αυτόν έχουν συνήθως ήδη ξεκινήσει . Η Χιονάτη και η Σταχτοπούτα, τα παιχνίδια με όπλα, μάχες και σκοτωμούς ξεκινάνε πολύ νωρίς και είναι μέρος της ζωής τους. Η διαφορά με τα παιδιά σε αυτές τις ηλικίες είναι ότι δε γνωρίζουν την οριστικότητα του θανάτου ούτε τον πόνο που ακολουθεί. Άρα αντέχουν το θέμα και δεν είναι τόσο επίπονο γι αυτούς όσο είναι για εμάς τους μεγάλους.Σε ποια ηλικία αρχίζει να απασχολεί το θέμα του θανάτου τα παιδιά; Πότε εμφανίζουν τις πρώτες απορίες τους; Από τα τρία τους κιόλας χρόνια πολλά παιδιά ξεκινούν τις ερωτήσεις γύρω από το θάνατο. Πότε πεθαίνουμε; Γιατί πεθαίνουμε; Θα πεθάνεις και εσύ μαμά; Θα πεθάνω και εγώ; Που πήγε ο παππούς που πέθανε; Εάν τρώω όλο μου το ψάρι θα ζήσω για πάντα; Αυτές είναι λίγες από τις απορίες που έχουν και τις ερωτήσεις που κάνουν. Ερωτήσεις άμεσες και αληθινές που θέλουν εξίσου άμεσες και αληθινές απαντήσεις. Ένα βιβλίο μπορεί να επηρεάσει τη στάση και την αντιμετώπιση των παιδιών απέναντι σε τόσο σημαντικά ζητήματα; Και αν ναι, με ποιο τρόπο; Σαφέστατα και μπορεί διότι τα παιδιά σε αυτές τις ηλικίες μαθαίνουν μέσα από τα βιβλία. Ταυτίζονται με τους ήρωες και τους χρησιμοποιούν ως παραδείγματα και σημεία αναφοράς στη ζωή τους. Στο βιβλίο αυτό στόχος είναι τα παιδιά να νιώσουν ότι ο θάνατος συμβαίνει στους μεγάλους μετά από πολλά χρόνια, και αφού γεράσουν και σταματήσει να λειτουργεί η καρδιά τους. Και όταν κάποιος πεθαίνει δε μπορούμε να τον αγκαλιάσουμε πια, μπορούμε όμως να τον κρατήσουμε για πάντα μέσα στις σκέψεις μας και τη καρδιά μας σα τον πιο πολύτιμο θησαυρό.Στα παραμύθια συχνά ο θάνατος βρίσκει τους κακούς… ενώ οι καλοί τον γλιτώνουν ή ανασταίνονται… Μακάρι να ήταν έτσι και στη ζωή…Η έκφραση «… έγινε αστέρι στον ουρανό και μας προσέχει από εκεί ψηλά» είναι πλέον διαδεδομένη, προκειμένου να αποφύγουμε ένα τραύμα στην ψυχή του παιδιού. Έχει επιπτώσεις μετέπειτα; Μιλώντας στα παιδιά για το θάνατο είναι σημαντικό να εστιάσουμε στη διακοπή της σωματικής λειτουργίας, άρα πεθαίνουμε διότι σταματάει να λειτουργεί η καρδιά. Αυτό όσον αφορά τα σώμα. Όσον αφορά τη ψυχή και τις μεταφυσικές εξηγήσεις που θέλουμε να δώσουμε «το αστεράκι στον ουρανό» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ανακουφιστικά εφόσον ο γονιός το πιστεύει και εφόσον εξηγήσει στο παιδί τη διαφορά σώματος και ψυχής. Δε μπορούμε να μείνουμε όμως μόνο σε αυτό διότι τα ερωτηματικά θα είναι πολλά και δε θα τα γλιτώσουμε… Από την εμπειρία σου, οι Έλληνες γονείς επισκέπτονται κάποιον ειδικό ψυχολόγο σε περίπτωση απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου ή για άλλα τυχόν προβλήματα που παρατηρούν στα παιδιά τους ή το αποφεύγουν; Όπως σε όλα τα θέματα που αντιμετωπίζουν με τα παιδιά τους, κάποιοι γονείς επιλέγουν να ζητήσουν την άποψη ενός ψυχολόγου ενώ άλλοι πάλι αρνούνται. Στο συγκεκριμένο θέμα θα ήταν καλό να το κάνουν, διότι τα παιδιά αντιλαμβάνονται το θάνατο διαφορετικά από εμάς, θρηνούν με το δικό τους τρόπο και επαναδιαπραγματεύονται την απώλεια τους σε διάφορα στάδια της ζωής τους δίνοντας νέα νοηματοδότηση.Τον τελευταίο καιρό οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν έναν ολοένα και αυξανόμενο αριθμό παιδιών με προβλήματα λόγου και συμπεριφοράς. Ή «έχουν βάλει τα παιδιά στο μικροσκόπιο», όπως συχνά ακούγεται; Εσύ τι παρατηρείς; Συμφωνείς με αυτή τη θέση; Και αν ναι, πού κατά τη γνώμη σου οφείλεται αυτή η αύξηση; Δυστυχώς είναι κάτι που παρατηρώ και εγώ όταν συγκρίνω τα παιδιά που συναντούσα στη δουλειά μου πριν 10 χρόνια, και τα παιδιά που συναντώ σήμερα. Θεωρώ ότι οφείλετε τόσο σε βιολογικούς παραμέτρους όσο και σε περιβαλλοντολογικούς. Το περιβάλλον και η οικογένεια δουλεύεται, βελτιώνεται και εξελίσσεται εάν υπάρχει διάθεση. Τότε βλέπουμε εντυπωσιακές αλλαγές και στη συμπεριφορά του παιδιού. Σαφέστατα το άγχος, η ανασφάλεια που έρχεται με την οικονομική κρίση, ο θυμός, ο ανταγωνισμός που επικρατεί, τα όρια που δε μπαίνουν και οι επιρροές από το διαδίκτυο έχουν παίξει σίγουρα το ρόλο τους. Παράλληλα υπάρχει και το «μικροσκόπιο», και εδώ θέλει προσοχή όσον αφορά σε ποιους απευθυνόμαστε και γιατί. Τι κάνουμε με το παιδικό άγχος; Πότε σταματάει να είναι δημιουργικό; Δε θα ήθελα να χαρακτηρίσω το παιδικό άγχος ως δημιουργικό. Σαφέστατα, όπως όλα τα συναισθήματα είναι επιτρεπτό, δεν είναι όμως ευχάριστό και συχνά γίνεται εμπόδιο στην καθημερινότητα και τη λειτουργικότητα των παιδιών μας. Στην εποχή της γρήγορης και πολλαπλής πληροφόρησης και εξέλιξης όλοι τρέχουν να καλύψουν διαδρομές και κενά. Σήμερα, ποια είναι τα βασικά στην ανατροφή των παιδιών που πρέπει να καλύπτουμε, ώστε να δημιουργήσουμε υγιείς, ολοκληρωμένες και υπεύθυνες προσωπικότητες; Θα έλεγα ότι το πιο σημαντικό είναι να δημιουργήσουμε παιδιά ανθεκτικά. Παιδιά που αντέχουν και ανταποκρίνονται σε αυτούς τους γρήγορους και απαιτητικούς ρυθμούς και στην πολλαπλή πληροφόρηση. Για να το πετύχουμε αυτό και να δημιουργήσουμε υγιείς προσωπικότητες, πρέπει να περάσουμε χρόνο με τα παιδιά μας, να ακούμε αυτό που μας λένε, να βάζουμε όρια, να τα τηρούμε και να τους λέμε την αλήθεια.Τι θα πρότεινες στους γονείς ως δημιουργική διέξοδο στην ενασχόληση των παιδιών. Θα πρότεινα ο κάθε γονιός να βρει κάτι που τον διασκεδάζει να κάνει με τα παιδιά του και να το κάνει. Ότι και αν είναι αυτό… ζωγραφική, μαγειρική, περίπατος, βιβλία, ποδήλατο. Μόνο εφόσον περνάει καλά θα το απολαύσει και το παιδί του και θα καταφέρουν να το κάνουν μέρος της σχέσης και της ρουτίνας τους.Η συγγραφή βιβλίων είναι στους επόμενους στόχους σου; Φυσικά! Οι ιδέες είναι πολλές τόσο για παιδικά βιβλία, όσο και για ένα βιβλίο για γονείς με θέμα πάντα το παιδί! 

O Θάνος Σταθόπουλος συνομιλεί με τη Λίνα Ρόκου στην Popaganda με αφορμή την Ώρα, το πιο πρόσφατο βιβλίο του. Μπορείτε να διαβάσετε τη συνέντευξη παρακάτω: «Η Ώρα» ως τίτλος. Γιατί; Και τι ρόλο παίζει ο χρόνος στη γραφή σου;  Οι τίτλοι των βιβλίων διαφεύγουν πάντα. Θα έλεγα, όμως: Η ώρα στο κέντρο των πραγμάτων. Η ώρα κατά την οποία συμβαίνουν τα πράγματα. Είναι η στιγμή  ή η διάρκεια. Η κάθε ώρα. Η ροή του χρόνου. Το παρόν και το παρελθόν. Τώρα ή τότε. (Πότε;) Είναι ό,τι ξηλώνουμε και μας ξηλώνει. Είναι η συγχώνευση. Η ώρα και το ψυχικό κέντρο – ένα βαθύ, συμπυκνωμένο αίσθημα. Κάθε γραφή έχει σχέση με το χρόνο. Στη δική μου γραφή, μάλλον περισσεύει η τυραννία του χρόνου.Ποια είναι η πρώτη ανάμνηση της ζωής σου; Να κάθομαι σ’ ένα καρεκλάκι μ’ ένα παιγνίδι. Ίσως το 1965, δεν ξέρω. Ανάμνηση εαυτού, δηλαδή. Σαν φωτογραφία. Αυτό με συνδέει με κάτι που υπάρχει στο βιβλίο: «Και τότε επανέρχεται το ερώτημα: τι είναι τέχνη; Και τέχνη είναι αυτό που κάνει ένας καλλιτέχνης: να κάθεται σε μια καρέκλα στο εργαστήριο του». Ποιο είναι το εργαστήριο του καλλιτέχνη; Η ζωή; Η μνήμη; Η φαντασία; Τίποτε από αυτά;  Μ’ αιφνιδιάζει η σύνδεση. Αναφέρεσαι σ’ ένα απόσπασμα από ένα κείμενο του Μπρους Νάουμαν, το οποίο παραθέτω στο βιβλίο. Το εργαστήριο του καλλιτέχνη είναι ένα ανοιχτό πεδίο δράσης: τα περιέχει όλα. Θα ‘λεγα ότι η ύπαρξή του είναι πρωταρχικής σημασίας. Εκεί συμβαίνουν τα πάντα. Ως εργαστήριο φυσικά θα πρέπει να εννοήσουμε μια διευρυμένη κατάσταση. Ένα χώρο που εκτείνεται. Μια πνευματική κατάσταση, οπωσδήποτε. Αυτός, άλλωστε, είναι και ο βασικός άξονας του βιβλίου: ο χώρος ως εργαστήριο. Όχι μόνο του καλλιτέχνη, όλων. Η ποιητική του χώρου και η ανθρώπινη έκφραση. Τα πάντα μπορούν ν’ αποτελέσουν υλικό προς επεξεργασία. Όλα όσα αναφέρεις είναι η πρώτη ύλη, δεν αποτελούν όμως το εργαστήριο του καλλιτέχνη. Το εργαστήριο είναι ο προσωπικός χώρος τον οποίο κατασκευάζει ο καλλιτέχνης και η πνευματική ατμόσφαιρα την οποία έχει ανάγκη για να υπάρξει. Και πέρα από τον πνευματικό χώρο; Τι συμβαίνει με τον χώρο στη ρεαλιστική του διάσταση; Πού προτιμάς να γράφεις; Πού φαντασιώνεσαι να γράψεις; Ποιο είναι το πιο παράδοξο μέρος που έχεις γράψει ή χώθηκε στο γραπτό σου; Γράφω πάντοτε στο στούντιό μου – στο χώρο όπου ζω και εργάζομαι. Ελάχιστα έχω γράψει κάπου αλλού. Πολλές φορές κρατάω σημειώσεις στα καφέ, τις οποίες κατόπιν μεταφέρω αμέσως στον υπολογιστή προς επεξεργασία. Δεν έχω φαντασιωθεί ποτέ να γράψω κάπου. Υπό συνθήκες, βεβαίως, θα μπορούσα να γράψω οπουδήποτε. Η διαδικασία της συγγραφής περιέχει πολλή δουλειά, αγωνία και ένταση. Θέλεις να γράψεις. Ξυπνάς το πρωί και γράφεις ή προσπαθείς να γράψεις. Άλλες φορές τα καταφέρνεις, άλλες φορές όχι. Μάλλον, τις περισσότερες όχι. Αλλά πρέπει να επιμείνεις. Δεν μπορώ να θυμηθώ κάποιο παράδοξο μέρος που να έχω γράψει· προφανώς δεν υπάρχει. Το μόνο παράδοξο έγκειται στον χαρακτήρα όσων γράφω.Τι είναι παράδοξο για σένα; Οτιδήποτε συγκρούεται με την κοινή λογική.«Η Ώρα» είναι ένα παζλ χρόνου, συμβάντων, ονείρων, επιθυμιών, σκέψεων, απωθημένων, επιρροών; Τι είναι «Η Ώρα»; Εάν εξαιρέσουμε τα απωθημένα, είναι όλα όσα αναφέρεις. Και άλλα. Είναι ένα παζλ. Ίχνη, θραύσματα, αναγνώσεις, επισημάνσεις, παραθέματα. Μπορεί να διαβαστεί ως ένα αποσπασματικό κείμενο, να εκληφθεί σαν όνειρο ή σαν ένα αίσθημα. Αιωρήσεις στο χώρο και το χρόνο. Υπάρχουν τα άλλα κείμενα, δηλαδή τα δάνεια κείμενα, τα οποία παραθέτω είτε αυτόνομα είτε σχολιάζοντάς τα, στα οποία μετέχω. Είναι τα γεγονότα και οι λεπτομέρειες από τις ζωές των άλλων. Είναι η μνήμη, φυσικά. Ένα προσωπικό αρχείο συμβάντων για την ποιητική του χώρου και το ψυχικό κέντρο, με μια νύξη γι’ αυτό που ονομάζουμε «αρχιτεκτονικό ή αρχιτεκτονημένο χώρο», όπου τον κύριο λόγο έχουν το σώμα, τα ενεργήματα και η ανθρώπινη έκφραση. Είναι ο προσωπικός χώρος που κατασκευάζουμε και ο τρόπος να υπάρχουμε σ’ αυτόν. ‘Ο,τι ανέφερα δηλαδή προηγουμένως για την έννοια του εργαστηρίου.Ο τρόπος της γραφής σου πώς και πόσο μοιάζει ή διαφέρει από τον τρόπο της ζωής σου; Ο τρόπος που γράφω περιέχει τον τρόπο με τον οποίο ζω στον ίδιο βαθμό που διαφεύγει. Δεν ξέρω εάν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Δεν αναφέρομαι μόνο στον αποσπασματικό και θραυσματικό χαρακτήρα όσων γράφω. Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία στα κείμενά μου συχνά υποβάλλουν το ύφος: εμφατικό, δηλωτικό, αποκαλυπτικό. Κάποιος που με γνωρίζει μπορεί να με αναγνωρίσει διαβάζοντάς με. Η λογοτεχνία όμως είναι ένας χώρος όπου τα πάντα αποκτούν νόημα στη μεταφορά τους. Η δήλωση λειτουργεί συγχρόνως ως μεταφορά. Οι αναγνώσεις, οι αναφορές και τα παραθέματα είναι έμμεσα βιώματα. Ο τρόπος της ζωής μου κάποιες φορές μπορεί να διοχετεύεται στις αναφορές μου σε καλλιτέχνες και συγγραφείς των οποίων παραθέτω αποσπάσματα είτε από το έργο τους είτε από τον βίο τους: μια διαμεσολαβημένη βιογραφία, θα λέγαμε. Είμαστε πάντα και οι άλλοι.Ένα απόσπασμα αγαπημένου συγγραφέα, καλλιτέχνη που εκφράζει όσο κανένα άλλο το πώς αισθάνεσαι για τη γραφή;  «Τη ρώτησα εάν θα υπήρχε τρόπος, να τρώω από καιρό σε καιρό ένα άγριο καρότο. Ένα άγριο καρότο! κραύγασε, σα να είχα εκφράσει την επιθυμία να γευτώ εβραίικο μωρό. Της είπα ότι η εποχή των άγριων καρότων είναι στο τέλος της και ότι, εάν μέχρι τότε μπορούσε να μου δίνει να τρώω μόνον άγρια καρότα, θα της ήμουν ευγνώμων. Μόνον άγρια καρότα!, κραύγασε. Τα άγρια καρότα έχουν μια γεύση βιολέτας, για μένα. Μ’ αρέσουν τ’ άγρια καρότα  γιατί έχουν μια γεύση βιολέτας και οι βιολέτες γιατί έχουν το άρωμα των άγριων καρότων. Εάν δεν υπήρχαν άγρια καρότα στη γη, δε θα αγαπούσα τις βιολέτες και εάν δεν υπήρχαν βιολέτες, τα άγρια καρότα θα μου ήταν το ίδιο αδιάφορα, όπως τα γογγύλια ή τα ρεπάνια. Αλλά ακόμη και στην τωρινή κατάσταση της χλωρίδας τους, θέλω να πω μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο όπου άγρια καρότα και βιολέτες βρίσκουν τρόπο να συνυπάρχουν, πολύ εύκολα θα έκανα και χωρίς αυτά». Σάμιουελ  Μπέκετ, Πρώτος Έρωτας, μτφρ. Αχιλλέας Αλεξάνδρου. Σε έχει ερωτευθεί ποτέ γυναίκα για κάτι που έγραψες; Τι ήταν αυτό;  Απ’ όσο γνωρίζω,  όχι. Ένα απόσπασμα αγαπημένου συγγραφέα, καλλιτέχνη που εκφράζει όσο κανένα άλλο το πώς αισθάνεσαι για τον έρωτα;  Ω, τι να σου πω…Είναι πολλά. Καθένα εκφράζει μια αλήθεια. Θα μπορούσα όμως ν’ αναφέρω το κείμενο του Μποντλέρ Αποφθέγματα παρηγοριάς για τον έρωτα. Μεταξύ πολλών άλλων αποφθεγμάτων: «Πρέπει λοιπόν να διαλέξει κανείς τους έρωτές του. –  Φυλαχθείτε από τη σελήνη και τ’ αστέρια, φυλαχθείτε από την Αφροδίτη της Μήλου, από τις λίμνες, τις κιθάρες, τις σκοινένιες σκάλες και από όλα τα μυθιστορήματα. – Αλλά να αγαπάτε πολύ, σθεναρά, τολμηρά, άγρια αυτήν που αγαπάτε· ο έρωτάς σας, έχοντας κατανοήσει την έννοια της αρμονίας, να μην βασανίζει τον έρωτα ενός άλλου. – Επειδή κάθε γυναίκα είναι ένα κομμάτι από την ουσιαστική γυναίκα, επειδή ο έρωτας είναι το μόνο πράγμα για το οποίο αξίζει να συνθέσεις ένα σονέτο και να βάλεις εκλεκτά εσώρουχα». Δεν ξέρω εάν εκφράζει όσο κανένα άλλο το πώς αισθάνομαι για τον έρωτα, αλλά είναι ένα κείμενο που έχω αγαπήσει πολύ. Τι αγαπάς στην καθημερινότητα και τι δεν αντέχεις σε αυτήν; Μου αρέσει να κάνω μεγάλες βόλτες στην πόλη: να περπατάω, να παρατηρώ τους ανθρώπους και τα σημεία της πόλης. Μου αρέσουν πολύ τα καφέ – συχνάζω στα καφέ πάνω από τριάντα χρόνια. Είναι σαν τελετουργία. Μου αρέσει να συναντώ εκεί κάποιους φίλους ή να κάθομαι μόνος μου. Μου αρέσουν οι ήσυχες ώρες του απογεύματος στο στούντιό μου. Είναι οι ώρες που συγκεντρώνομαι απολύτως. Διαβάζω πάντα κάθε απόγευμα. Μου αρέσει να πίνω μερικά ποτά το βράδυ. Πολλές φορές δεν αντέχω την καθημερινότητά μου – συμβαίνει πάντα όταν δεν ειμαι καλά. Δεν αντέχω οτιδήποτε είναι καταναγκαστικό. Δεν αντέχω, τρόπος του λέγειν δηλαδή, εφόσον είμαι υποχρεωμένος να υποστώ τους  καταναγκασμούς της μέρας.