Νέα

Η Μυρτώ Καλοφωλιά φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το νέο βιβλίο του Colm Tóibín Λονγκ Άιλαντ στο οποίο ο πολυβραβευμένος ιρλανδός συγγραφέας ξαναπιάνει το νήμα της ζωής της αινιγματικής του ηρωίδας Έιλις Λέισι από το Μπρούκλιν.Δέκα χρόνια μετά το Μπρούκλιν, ο Τομπίν επανασυστήνει στους αναγνώστες την ώριμη πια ηρωίδα του. Η  Έιλις, σαραντάρα, μητέρα δυο μεγάλων πια παιδιών, ζει μια συμβατική βαρετή ζωή στο Λονγκ Άιλαντ. Μοναδική της οικογένεια είναι η οικογένεια του Ιταλού συζύγου της, με την οποία ποτέ δε συνδέθηκε ψυχικά, όταν ένα αναπάντεχο γεγονός ταράζει την ήρεμη καθημερινότητά της και τινάζει στον αέρα τα δεδομένα της ζωής της. Οι συντεταγμένες της μένουν μετέωρες. Αυτό το βίαιο λάκτισμα σε πρώτο επίπεδο, εγκαθιδρύει την ένταση της αφήγησης κι επιτρέπει να εκτυλιχθεί η πολυεπίπεδη ιστορία της επιστροφής της στην γενέτειρά της είκοσι χρόνια μετά το άδοξο φευγιό της. Μετά το Μπρούκλιν, όπου ο Τομπίν περιγράφει την φυγή της από την ιρλανδική επαρχία καθώς και έναν έρωτα που έμεινε ανεκπλήρωτος μαζί με την ζωή που υποσχόταν, η Έιλις επιστρέφει στο Ενισκόρθι, στις ρίζες της, σε ένα αφιλόξενο παιδικό δωμάτιο και μια ψυχρή και ακατάδεχτη μητέρα.Έρχεται αντιμέτωπη με τους ανοιχτούς λογαριασμούς και τις πληγές που είχε αφήσει πίσω ο νεανικός της εαυτός. Η ιστορία φωτίζεται από τρία βλέμματα, πρόσωπα ενός ερωτικού τριγώνου σε ένα ατέρμονο παιχνίδι απόκρυψης προθέσεων και μυστικότητας στην κλειστή κοινωνία της μικρής ιρλανδικής πόλης. Η συναισθηματική ένταση υποδόρια, η σιωπές εκκωφαντικές, οι διάλογοι μεταξύ των ηρώων, τρόποι για να μην αρθρώσουν αυτό που θέλουν να πουν. Ο αναγνώστης ξέρει τα πάντα, και οι ήρωες τίποτα.Ο Τομπίν με αριστοτεχνική οικονομία του μέσου συνθέτει ένα κείμενο και μια αφήγηση απέριττη όπου η κάθε πρόταση, η κάθε ενέργεια των ηρώων του οδηγεί σε ένα τετελεσμένο, στην μία και μοναδική κατάληξη που επιτρέπει η παράδοση του Τζέιμς Τζόις και του Χένρι Τζέιμς: στην ζωή που δεν βιώθηκε. Ο Τομπίν φανερώνει υπόρρητα την βουβή ένταση που ενέχει το ανεκπλήρωτο της ύπαρξης, μια ένταση που καθιστά ακόμα πιο διακριτή η λεπτότητα κι η ευαισθησία της Έιλις και του Τζιμ.Στην μεταφραστική διαδικασία, έγνοια μου ήταν η απόδοση αυτής της υφέρπουσας έντασης καθώς και το συναισθηματικό φορτίο πίσω από τους διαλόγους. Το βιβλίο αυτό είναι ένα βιβλίο χαμηλόφωνο που απαιτεί λεπτή ισορροπία ώστε να παραμείνει ανεπαίσθητος ο υπαινιγμός και να διατηρήσουν οι ήρωες την αξιοπρέπεια και την κομψότητα που επιθυμεί για αυτούς ο συγγραφέας.

Ο Σωτήρης Σουλιώτης φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το νέο βιβλίο της Olga Ravn Οι υπάλληλοι που μετέφρασε στα ελληνικά και βρέθηκε το 2021 στη βραχεία λίστα του Διεθνούς Βραβείου Booker.Οι Υπάλληλοι της Olga Ravn (Όλγκα Ράουν) είναι μια εικόνα από το όχι και τόσο μακρινό μέλλον, αναφορικά με τον κόσμο της εργασίας και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σ’ αυτόν και μέσω αυτού, σε μια εποχή που θυμίζει τις διαστημικές σειρές που βλέπαμε μικροί: η Γη έχει αποικίσει άλλους πλανήτες στο διάστημα, τα ταξίδια γίνονται με διαστημόπλοια και στους χώρους εργασίας μαζί με τους ανθρώπους συνεργάζονται και ανθρωποειδείς μηχανές, οι οποίες υπερτερούν σε πολλά σε σχέση με τους ανθρώπους: εργάζονται πιο παραγωγικά, είναι πολύ πιο υπάκουες, δεν παρεμποδίζονται από συναισθήματα και, το σπουδαιότερο, δεν πεθαίνουν, παρά επαναπρογραμματίζονται σε άλλο χώρο εργασίας, όταν λήξει η αποστολή τους στον προηγούμενο. Τι γίνεται όμως όταν τα πράγματα κάποια στιγμή μπερδεύονται, και η καθημερινή επαφή μεταξύ ανθρώπων και μηχανών (ας τις πούμε ρομπότ ή ίσως ρέπλικες, όπως στο Blade Runners) δημιουργεί απρόσμενες καταστάσεις, π.χ. τα ρομπότ να έχουν αισθήματα, όπως συμπάθεια, νοσταλγία κλπ; Και τι συνέπειες έχει αυτός ο αστάθμητος παράγοντας για το σχεδιασμό της εργασίας και τους ρόλους ανθρώπων και ρομπότ σε αυτήν;Το μυθιστόρημα αποτελείται από σπονδυλωτές μαρτυρίες-συνεντεύξεις ανθρώπων και ρομπότ, με ύφος που όλο και περισσότερο μοιάζει, έτσι ώστε δύσκολα ξεχωρίζουν οι μεν από τα δε. Κάποιες φορές είναι δύσκολο να ξεχωρίσουν και τα φύλα, αφ’ ενός λόγω της ιδιομορφίας της δανικής γλώσσας, που αφ’ ενός έχει ένα κοινό γένος για αρσενικό και θηλυκό, και που δεν έχει καταλήξεις στα επίθετα, όπως στα ελληνικά, αφ’ ετέρου ίσως και αρκετά ηθελημένα εκ μέρους της συγγραφέως, με σκοπό να υπάρξει ακόμα περισσότερη σύγχυση σχετικά με τα πλάσματα που παρουσιάζονται. Γιατί τελικά, αυτό είναι: άνθρωποι και ρομπότ δεν είναι παρά πλάσματα που θέλουν να ζήσουν και να απολαύσουν όμορφες στιγμές, παρά να αναλωθούν σε δυσδιάκριτες και αποκτηνωτικές παραγωγικές διαδικασίες, ακόμα και αν η επιθυμία τους αυτή τα οδηγήσει στο θάνατο.Το βιβλίο αυτό είναι μια προειδοποίηση για το τι μπορεί να επιφέρει η συνεχόμενη εντατικοποίηση της εργασίας και η υποταγή του ανθρώπου σε αυτήν. Το βλέπουμε και σήμερα, σε ένα σωρό εκφάνσεις: εξαήμερη αντί για πενθήμερη εργασία, συρρίκνωση ελεύθερου χρόνου, εξοντωτικοί ρυθμοί και επισφαλείς συνθήκες εργασίας. Το ελπιδοφόρο μήνυμα όμως είναι ότι ακόμα και τα ρομπότ μπορούν να εναντιωθούν σ’ αυτό, πόσο μάλλον οι άνθρωποι.

H Αλεξάνδρα Ιωαννίδου φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το νέο βιβλίο του Georgi Gospodinov, Ο κηπουρός και ο θάνατος· μια σπαρακτική προσωπική ιστορία, έναν ύμνο στον πιο στενό οικογενειακό δεσμό με τη μελαγχολική ματιά ενός ποιητή και τη γλώσσα ενός σπουδαίου συγγραφέα.Η μετάφραση του νέου βιβλίου του Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ Ο κηπουρός και ο θάνατος ήταν ίσως η πιο δύσκολη μετάφραση της ζωής μου. Κι αυτό, επειδή το πένθος του συγγραφέα για τον θάνατο του πατέρα του ταυτίστηκε μέσα μου με το δικό μου πένθος για την επανεμφάνιση ενός πολύ επιθετικού και επικίνδυνου καρκίνου. Και επειδή η εργασία πάνω στη μετάφραση έγινε εν μέσω βαριών και εξαντλητικών χημειοθεραπειών. Άθελά μου, αυθόρμητα, όσο μετέφραζα για την πορεία του κεντρικού ήρωα προς τον θάνατο (στο κρεβάτι, βεβαίως, με ένα ειδικό κυλιόμενο τραπεζάκι για το λάπτοπ), προς τη μεταμόρφωσή του σε κήπο, έβλεπα το βιβλίο αυτό ως προφητεία του δικού μου θανάτου. Δεν είναι όμως έτσι. Οι χημειοθεραπείες σε κάνουν απαισιόδοξο και μελαγχολικό. Στην πραγματικότητα, το βιβλίο αυτό δεν είναι ένα βιβλίο για τον θάνατο, αλλά ένα βιβλίο για την αγάπη. Την αγάπη των ανθρώπων που πενθούν αυτόν που τον βοήθησαν στην πορεία του θανάτου του. Δύσκολο ξεπροβόδισμα. Το πριν και το μετά στην καρδιά του γιου-φροντιστή, του γιου-ψυχοπομπού που εκπληρώνει το ύστατο χρέος: Παίρνει από το χέρι τον γεννήτορα όπως εκείνος τον είχε πάρει από το χέρι όταν τον έφερε στον κόσμο για να τον στηρίξει στα πρώτα του βήματα, και τον βοηθάει σιγά σιγά να αποχαιρετήσει.  Αυτό είναι το βιβλίο του Γκοσποντίνοφ. Μια επιστολή πένθους που πηγάζει από τη βαθιά αγάπη ενός ανθρώπου προς έναν άλλον, μια επιστολή ευγνωμοσύνης για την ευτυχία που του χαρίστηκε χωρίς δεύτερη κουβέντα, για το αυτονόητο της προσφοράς, της ανιδιοτέλειας, της χαράς στην τρυφερότητα και ας ελλοχεύει η  νύχτα του θανάτου. «Δεν έχω φορέσει σε άλλον άνθρωπο πάνες από τότε που η κόρη μου ήταν μωρό». Αυτή η φράση αποτυπώνει την αλήθεια της διαδοχής: ο γονέας για να πεθάνει θα γίνει μωρό και το παιδί, προστάτης. Από την άλλη, ο ετοιμοθάνατος προσπαθεί να προστατέψει το παιδί-άντρα-φροντιστή από την αλήθεια του επικείμενου θανάτου. ΤΙ μεγαλείο σε αυτή την εκατέρωθεν προστασία και τρυφερότητα, αυτή η ΕΜΠΡΑΚΤΗ, σιωπηλή, υπομονετική αγάπη. Και το δικό μου αγαπημένο απόσπασμα:«Το συσσωρευμένο χιόνι έξω έκανε το δωμάτιο φωτεινό. Ήταν ήσυχα και λευκά, αποχαιρετούσα τον πατέρα μου και προσπαθούσα να μείνω μαζί του τουλάχιστον μέχρι την πόρτα, μέχρι εκεί που επιτρέπεται στους ζωντανούς να φτάσουν. Ξάπλωνα δίπλα στο αποστεωμένο του σώμα, τον κρατούσα από το χέρι και επαναλάμβανα κάτι σαν: Ήρεμα, μπαμπά… Τώρα θα περάσει λίγο… τώρα, τώρα… Είμαστε μαζί… Είμαι εδώ… Μη φοβάσαι… Τον έκανα παιδί μου, τον υιοθετούσα. Μιλούσα με τις δικές του λέξεις. Ήξερα (το ήξερε κι εκείνος) ότι δεν υπήρχε τίποτα που να μπορεί να γίνει, ότι αυτή ήταν η τελευταία νύχτα. Η Νύχτα με κεφαλαίο γράμμα. Η πιο μακριά νύχτα. Προσπαθούσα να φανταστώ τι νιώθει ένας άνθρωπος μια τέτοια νύχτα, την τελευταία του νύχτα, τις τελευταίες του ώρες. Κι εγώ, που πιστεύω στις λέξεις, δεν είχα καθόλου λέξεις. Αλλά ούτε κι αυτό είχε σημασία. Το μόνο που είχε σημασία ήταν να κρατάω το χέρι του. Εκείνος έσφιγγε το δικό μου. Διασχίζαμε μαζί τη γέφυρα της νύχτας και σε λίγο θα χωριζόμασταν». 

Ο Άγγελος Αγγελίδης φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μυθιστόρημα της Alice Winn, In Memoriam, ένα σπαρακτικό λογοτεχνικό ντεμπούτο για τον έρωτα δύο νεαρών αντρών μέσα στη ζοφερή πραγματικότητα του πολέμου.Το In Memoriam είναι η επική αφήγηση της δύσκολης πορείας δυο αγοριών προς την ενηλικίωση, μιας πορείας που ξεκινάει από τις τάξεις και τους κοιτώνες ενός σχολείου της εγγλέζικης αριστοκρατίας, συνεχίζεται με ξέφρενες κι ανεξέλεγκτες ταχύτητες στα μέτωπα και στα μετόπισθεν του Μεγάλου Πολέμου και καταλήγει στη μεταπολεμική ανωριμότητα του Νέου Κόσμου, στην ασταθή, αβέβαιη αλλά και τόσο πολύτιμη διέξοδο της απομάκρυνσης, της απόστασης, της φυγής. Το μεγάλο ταξίδι της ενηλικίωσης αρχίζει για τον Χένρι και τον Σίντνι στην Αγγλία του 1914. Το In Memoriam είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα που συνδυάζει την κωδικοποιημένη μεγαλοστομία της δημόσιας Ιστορίας με την συναισθηματικά φορτισμένη οικειότητα και τους σπαρακτικούς τόνους των προσωπικών βιωμάτων και αφηγήσεων. Για μένα η μετάφρασή του δεν ήταν απλά η μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου, ήταν η μετάφραση ενός κόσμου ολόκληρου.Η πρόζα της Γουίν έχει τη σιγουριά του ακροβάτη, που βαδίζει ανάλαφρα έχοντας επίγνωση του βάρους του και ταυτόχρονα εκμηδενίζοντάς το. Κινείται με ευχέρεια ανάμεσα στον λυρισμό που έχει συχνά η ανδροπρέπεια κι η αρρενωπότητα στην Μεγάλη Βρετανία των αρχών του εικοστού αιώνα, στην κοφτή (κι αδέξια, διότι ανείπωτη) φρίκη του πολέμου, και στον ψεύτικο ξύλινο λόγο των εφημερίδων και των επίσημων αναφορών. Η γοητεία του In Memoriam βρίσκεται τόσο στην πλοκή του (με τις αναμενόμενες αλλά και τις αναπάντεχες ανατροπές της), όσο και στον νευρώδη βηματισμό της σύνταξής του, που δεν διστάζει να αναδείξει τόσο την απροκάλυπτη εξυπνάδα όσο και την ομολογημένη αμηχανία πρωταγωνιστών και δευτεραγωνιστών ομοίως. Η Άλις Γουίν καταφέρνει να μιλήσει με τη φωνή των ηρώων της, που από μαθητές βρέθηκαν ξαφνικά στρατιώτες. Είναι παιδιά, ανέτοιμα κι ανήμπορα ν’ αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις μιας σχέσης απαγορευμένης από τη μια και τη φρίκη των χαρακωμάτων από την άλλη. Και συχνά σαν παιδιά συνομιλούν ή μονολογούν: με κοφτές, αποσπασματικές, ελλειπτικές, μισές φράσεις, που ωστόσο καταφέρνουν να συγκροτήσουν όχι απλά λόγο με ειρμό και νόημα, αλλά ολόκληρο το πολύχρωμο, πολυφωνικό και πολυεπίπεδο πολύπτυχο μιας ιστορίας συγκλονιστικής -και στις εκρηκτικές πανέμορφες στιγμές της, και στις κρυφές, ηθελημένα σκοτεινές γωνιές της. Είναι παιδιά, κι όχι μόνο επειδή φεύγουν εθελοντικά για το μέτωπο, δηλώνοντας όπως τόσοι και τόσοι τότε μεγαλύτεροι από την πραγματική τους ηλικία.Ο πόλεμος είναι πανταχού παρών μέσα στις σελίδες αυτού του βιβλίου, ήρωες και αναγνώστες τον έχουν συνέχεια στο μυαλό τους, τον ακούνε, τον σκέφτονται, τον βλέπουν, τον ζουν - μέχρι τις πιο ανατριχιαστικές και τρομερές του λεπτομέρειες. Η ίδια δύναμη, ωστόσο, η ίδια πανταχού παρουσία χαρακτηρίζει και τη ζωντάνια, το πνεύμα, τους φόβους και τις ελπίδες των δυο πρωταγωνιστών, που συνεχίζουν να υπάρχουν για μας ακόμα κι όταν κλείνουμε το βιβλίο.