Νέα

Η Χαρά Σκιαδέλλη φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα της Léonor de Récondo Η μεγάλη πυρά, που μόλις κυκλοφόρησε.Βρισκόμαστε στη Βενετία εν έτει 1699. Ένα κοριτσάκι γεννιέται ανάμεσα στα δαιδαλώδη κανάλια της πόλης και μαζί του αποκτούν σάρκα και οστά οι μεγάλες προσδοκίες της μητέρας του, που αποφασίζει ότι τούτη η κόρη θα έχει ένα λαμπρότερο μέλλον απ’ τις άλλες και, κυρίως, απ’ την ίδια. Με πρωτοπόρα για την εποχή της φεμινιστική συνείδηση, η Φραντσέσκα, σύζυγος ενός υφασματέμπορου, ονειρεύεται μια καλλιτεχνική σταδιοδρομία για τη μικρή Ιλάρια. Επομένως, κανονίζει να εισαχθεί το παιδί της στο ορφανοτροφείο Πιετά, σε ηλικία μόλις τριών μηνών, παρότι δεν είναι ορφανό. Το συγκεκριμένο ίδρυμα, διάσημο για τη χορωδία του, παρέχει στις οικοτρόφους μια άριστη μουσική εκπαίδευση με δάσκαλο τον Αντόνιο Βιβάλντι. Όλη η πόλη συρρέει στις λειτουργίες για να ακούσει το αγγελικό τραγούδι των κοριτσιών, κι αυτό ακριβώς επιθυμεί η Φραντσέσκα για την κόρη της. Με αφετηρία την είσοδό της στο ίδρυμα, παρακολουθούμε την Ιλάρια να μεγαλώνει, να μπαίνει στην εφηβεία, να ανακαλύπτει τον κόσμο, το σώμα της, τη φιλία και τον έρωτα, με φόντο το μπαρόκ σκηνικό της Γαληνοτάτης.Στο βιβλίο της Λεονόρ Ντε Ρεκοντό, όλα είναι μουσική. Με ένα μοναδικό πάντρεμα μορφής και περιεχομένου, η συγγραφέας, βιολίστρια και η ίδια, κατάφερε να δώσει στις φράσεις της ρυθμό και αρμονία. Διαβάζοντας το πρωτότυπο, έχουμε την εντύπωση ότι ακούμε τον παφλασμό των καναλιών της Βενετίας, πότε γαλήνιο και πότε ταραγμένο. Μεταφραστικά, ήταν τεράστια πρόκληση να μεταφέρω όσο το δυνατόν καλύτερα αυτό το εφέ στα ελληνικά, δίχως ωστόσο να μπορώ να πάρω τις ελευθερίες που θα έπαιρνα με έναν καθαρά ποιητικό λόγο. Έτσι, βούτηξα στο κείμενο της Μεγάλης Πυράς και δούλεψα διαισθητικά για να βρω τον παλμό της γλώσσας και να πετύχω ένα παρόμοιο αποτέλεσμα. Επιστράτευσα τη φαντασία για να αναπλάσω νοερά τις εικόνες και τους ήχους, κι έπειτα να αποδώσω με την ίδια γλαφυρότητα τις ονειρικές περιγραφές των τοπίων και των συναισθημάτων των χαρακτήρων. Εδώ πολύ περισσότερο απ’ ό,τι σε άλλα βιβλία, χρειάστηκε να επεξεργαστώ τη γλώσσα σε όλα της τα επίπεδα.Πλέκοντας ιστορικά στοιχεία και μυθοπλασία, Η Μεγάλη Πυρά προσφέρει ένα ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, με αφορμή μια φλογερή ιστορία ενηλικίωσης εμποτισμένη με τον ρομαντισμό μιας άλλης εποχής. Η Λεονόρ Ντε Ρεκοντό, συνδυάζοντας επιδέξια λογοτεχνία και μουσική, μας γοητεύει με την ποιητική γραφή της και υπόσχεται μια πολύ ιδιαίτερη αναγνωστική εμπειρία.

Ο Ευρυβιάδης Σοφός φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα της Irene Solà Μάτια σου έδωσα κι εσύ κοίταξες το σκοτάδι, ένα βιβλίο ξέχειλο από μαγικές ιστορίες και χαρακτήρες καταραμένους πέρα από τον χρόνο.«Και ενώ τα σύννεφα πιέζονταν πάνω από τη μασία σαν κοπάδι που μαζευόταν, ο ήλιος έβαζε λεπτά και πορτοκαλί δάχτυλα ανάμεσα στα κενά και, κάθε φορά που τα σύννεφα του τα έκοβαν, τα δέντρα ξαφνικά έτρεμαν σαν να τα είχε κάποιος σπρώξει. Το σπίτι πράο και ατάραχο, γύριζε την πλάτη του στο σκοτάδι που συγκεντρωνόταν στη σκεπή, σαν να τη μύριζε».Ξεκίνησα να δουλεύω το κείμενο τον Σεπτέμβρη του 2023 και ολοκλήρωσα τη μετάφραση του τον Ιανουάριο του 2024 μετά από τις καίριες επεξηγήσεις της Ιρένε Σολά στις απορίες που προέκυψαν. Από την πρώτη στιγμή που επικοινώνησα μαζί της, η συγγραφέας ήταν ανοιχτή στην επικοινωνία. Θεώρησα ότι έχοντας τις απαντήσεις της, θα μπορούσα να αντιμετωπίσω καλύτερα κάποια κενά που έκαναν το κείμενο μη λειτουργικό. Και περί αυτού πρόκειται: διαβάζοντας ένα μεταφρασμένο κείμενο, έχουμε πάντα στο μυαλό ότι πρόκειται για μετάφραση, ιδίως όταν συναντάμε ξενικά ονόματα, το ζήτημα είναι όμως να λειτουργεί το κείμενο στα Ελληνικά και να αποκτά νόημα στη γλώσσα, να μπορεί να γίνει αντιληπτό, να λειτουργούν οι κώδικές του και για λίγες στιγμές να έχουμε την ψευδαίσθηση ότι αυτό που διαβάζουμε γράφτηκε εξ αρχής στα Ελληνικά.Στο κέντρο της αφήγησης του Μάτια σου έδωσα κι εσύ κοίταξες το σκοτάδι βρίσκεται ένα σπίτι κρυμμένο πίσω από φυλλωσιές, μακριά από τα ξένα βλέμματα και που αποτελεί εστία για γυναίκες μιας οικογένειας, από διαφορετικές γενιές όπου ο άνδρας ως παρουσία παραμένει στο περιθώριο. Τις σελίδες του βιβλίου διατρέχει η ιδέα του διαβόλου, παρούσα σε όλες τις πτυχές του κειμένου. Η συγγραφέας μου εξήγησε ότι δεν πρόκειται για τον διάβολο του χριστιανικού κόσμου αλλά μάλλον αντιστοιχεί στον καλικάντζαρο, σε εκείνο το πλάσμα που ζει στις κορυφές των βουνών, κάτι ανάλογο με τον Πάνα της ελληνικής μυθολογίας.Η Ιρένε Σολά επιχειρεί ένα άλμα μέσα από τις ιστορίες της προφορικής καταλανικής παράδοσης μεταξύ της μεσαιωνικής πραγματικότητας και του εικοστού αιώνα. Η πρόταση της είναι σαφής: σας προσκαλώ σε έναν κόσμο που χτίζω μέσα από τις λέξεις. Το πεδίο – τοπίο είναι τα σύνορα μεταξύ Καταλονίας  - Ισπανίας και Γαλλίας, μια περιοχή που αποτέλεσε αφορμή για μια σειρά από μεσαιωνικά ιπποτικά μυθιστορήματα γραμμένα στα Καταλανικά και, κοιτάζοντας στο παρελθόν, την πηγή από την οποία ξεκίνησε η καταλανική ταυτότητα. Το βουνό, η φύση, τα δέντρα και τα φυτά αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικά συστατικά της καταλανικής παράδοσης και βλέπουμε μέρος αυτού του πλούτου και στο εν λόγω μυθιστόρημα. Οι περιγραφές της Ιρένε Σολά είναι λεπτομερείς, δημιουργούν στον αναγνώστη εκείνα τα απαραίτητα συναισθήματα για να μπορέσει να γίνει και εκείνος μέρος του κόσμου που πλάθει η συγγραφέας. Χρησιμοποιεί έναν προσωπικό ρυθμό για να καταφέρει τα περάσματα από το παρελθόν στο παρόν, με συχνές εναλλαγές στο λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί για να περιγράψει και που αντιστοιχεί σε κάθε χρονική περίοδο στην οποία αναφέρεται.Το κείμενο της Ιρένε Σολά αποτελεί μια πρόταση για ένα εσωτερικό ταξίδι, μια διαδρομή προς εκείνα τα συναισθήματά μας που παραμένουν κρυμμένα. Μια ευκαιρία να συναντηθούμε με το παραμύθι και την αλήθεια μας.Μουσική που χρησιμοποίησα για τη μετάφραση:Slowdive – skin in the gameBowmore and Hania Rani – The boatBola de nieve – Déjame recordarJakuzi – MerasimHuman tetris – Long flightAnnie Lennox – The giftTrentemøller – “Echoes” with Jenny Beth – Arte ConcertGaye su Akyol – Kör bıcakların ucundaΣωκράτης Μάλαμας – ΝεράιδαRuido – María JiménezSteve Reich with Pat Metheny – Electric counterpointCity of god – Kamaal WilliamsGuilty partner – New OrderPortico Quartet – RuinsThe spangle maker – Cocteau Twins

Η Μυρσίνη Γκανά φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα του Kaveh Akbar, Μάρτυς!, έναν παιάνα για το πώς διανύουμε τη ζωή μας αναζητώντας νόημα στην πίστη, στην τέχνη, στον εαυτό μας και στους άλλους.Τι σκέφτεστε όταν ακούτε τη λέξη «Μάρτυς»; Κάποτε σίγουρα τους μάρτυρες της χριστιανικής πίστης, ίσως κάποιους άλλους που θυσιάστηκαν για υψηλά ιδανικά, ελευθερία, δικαιοσύνη κλπ, πλέον ίσως πιο συχνά τρομοκρατικές επιθέσεις. Ωστόσο στον τίτλο του πρώτου μυθιστορήματος του ποιητή Κάβε Ακμπάρ η λέξη συνοδεύεται από ένα – υπονομευτικό – θαυμαστικό που ανοίγει την πόρτα σε ένα σωρό διαφορετικές ερμηνείες και κλείνει το μάτι περιπαικτικά, υποδηλώνοντας πόσο εύκολα η γλώσσα μάς ξεφεύγει. Η ανθρώπινη αγωνία και η αναζήτηση νοήματος στις λέξεις, στις πράξεις, στη ζωή και, πάνω απ’ όλα, στο θάνατο, βρίσκονται στην καρδιά αυτού του μυθιστορήματος που αγάπησα πάρα πολύ.Ο ήρωάς του, ο Σάιρους Σαμς, νεαρός ποιητής, γεννημένος στο Ιράν, μεγαλωμένος στις ΗΠΑ, ορφανός, έχει δοκιμάσει να αντιμετωπίσει την αγωνία και την θλίψη του με κάθε είδους αλκοόλ και ναρκωτικά και, στο κατώφλι των τριακοστών του γενεθλίων τα έχει κόψει όλα και βουλιάζει στην κατάθλιψη της νηφαλιότητας, θέλει να πεθάνει και ταυτόχρονα θέλει να μεγαλουργήσει, δεν θέλει να χαθεί ανώνυμα σαν τη μητέρα του, θύμα της κατάρριψης του επιβατικού αεροσκάφους της Iran Air από αμερικανικά πυρά το 1988 ούτε να ζήσει ανούσια σαν τον πατέρα του. Λαχταράει να αφήσει το σημάδι του στον κόσμο, να βρει ένα νόημα, να δημιουργήσει ένα νόημα, ενώ ταυτόχρονα παλεύει με το ίδιο το νόημα του εαυτού και της ταυτότητας, με το ένα πόδι σε ένα ημιφαντασιακό Ιράν και το άλλο στην Αμερική που τον έχει διαμορφώσει θέλοντας και μη. Πώς μπορείς να επιλέξεις μια ταυτότητα χωρίς να γίνεις κλισέ; Και τι ρόλο μπορεί τελικά να παίξει η τέχνη στη νοηματοδότηση της ύπαρξής μας; Η συνάντηση του Σάιρους με την Ιρανή καλλιτέχνιδα Ορκιντέ, που ζει στο μουσείο του Μπρούκλιν τις τελευταίες της μέρες μετατρέποντας σε τέχνη τον ίδιο της τον θάνατο, θα αποδειχθεί καταλυτική.Ο Ακμπάρ δήλωσε ότι πέρασε την περίοδο της πανδημίας «τρεφόμενος με αφηγήσεις». Διάβαζε δύο μυθιστορήματα την εβδομάδα κι έβλεπε μια ταινία την ημέρα, προκειμένου να μάθει να αφηγείται, να μάθει πώς κάνουμε έναν ήρωα να περνάει από το ένα δωμάτιο στο άλλο, με ποιον τρόπο θα εξηγήσουμε πού βρήκε τα χρήματα για να πάει ταξίδι. Για μένα, ως φανατική αναγνώστρια μυθιστορημάτων, ποιήτρια, και μεταφράστρια, το εγχείρημά του είχε και ένα επιπλέον ενδιαφέρον ως πέρασμα από τον ποιητικό στον πεζό λόγο, και η απόδοση αυτού του ποιητικά πεζού λόγου ήταν μια πολύ ευχάριστη πρόκληση.Πρόκειται για ένα βιβλίο που το χαρακτηρίζει μια ξεχωριστή, προσωπική φωνή. Το διαπερνά ένα ρίγος, ένας άνεμος δημιουργικότητας, επινοητικότητας, χιούμορ και αυτοϋπονόμευσης που ακόμα κι όταν μοιάζει να απευθύνεται μόνο στο μυαλό, στην πραγματικότητα σαρώνει όλες τις αισθήσεις ψιθυρίζοντας στο αυτί σου την προσταγή: «Ζήσε! Νιώσε! Δημιούργησε!» Βγήκα αλλαγμένη από τη μετάφρασή του, ελπίζω να νιώσουν κι άλλοι αναγνώστες έτσι.

Ο Βαγγέλης Προβιάς φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το μεταφραστικό ταξίδι του μυθιστορήματος της Emily Wells, Αθέατος πόνος. Ένα βιβλίο που φέρνει στο επίκεντρο τον χρόνιο πόνο και τη μη ορατή αναπηρία, σε μια συναρπαστική καταγραφή της χρόνιας ασθένειας, που εξερευνά την πολύπλοκη σχέση μεταξύ πόνου, γλώσσας και φύλου.Στην διαδικασία της μετάφρασης συχνά υπάρχει μια μαγική, σχεδόν μεταφυσική, στιγμή, όπου μια φράση, μια παράγραφος, ένα απόσπασμα του κειμένου, δημιουργεί μια ρωγμή στην "αναγνωστική καρδιά" σου.Δηλαδή, για να αποσαφηνίσω τη μεταφορά, καταφέρνει και μεταβάλλει τους βαθιά προσωπικούς, με πολύ διάβασμα κερδισμένους, τρόπους που κάθε αναγνώστης έχει δημιουργήσει για να απολαμβάνει τα βιβλία, να τα αγαπάει.Μιλάω για αναγνωστική καρδιά, και όχι για μεταφραστική, εσκεμμένα: μερικά βιβλία, αν και τα μεταφράζεις, σε επαναφέρουν στην θέση του αναγνώστη, εκεί όπου απολαμβάνεις το γραπτό με την ανεπιτήδευτη και ορμητική χαρά του εραστή μόνο της τέχνης της αφήγησης. Από αυτήν, λοιπόν, την καλοδεχούμενη μικρή ρωγμή, ορμάνε μέσα σου, στην αρχή ήπια, αργά, αλλά μετά ορμητικότερα, καινούργια δεδομένα: Πτυχές του κόσμου που δεν γνώριζες μα και νέοι τρόποι να τον βλέπεις. Αποκαλύψεις για συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα και σε πράγματα που σε συγκινούν, σε θυμώνουν, σε εκπλήσσουν. Αναγνώσεις και ερμηνείες, βαθιά προσωπικές, της εκπληκτικά ποικιλόμορφης περιπέτειας της ζωής που επειδή είναι γραμμένες με αδιαπραγμάτευτη, ανελέητη αλήθεια τις νιώθεις στο δέρμα σου. Σαν ερέθισμα, σαν αφή και σαν πόνο.Τότε, αισθάνεσαι θαυμασμό για τη συγγραφέα, για την έμπνευση και την τέχνη της, για το ταλέντο και την εργατικότητά της.Πριν από μερικές μέρες ανταλλάξαμε μηνύματα με την Emily Wells: μου έγραφε πόσο διασκέδασε, και σχεδόν συγκινήθηκε, που στην πόλη όπου πήγε πανεπιστήμιο, σε ένα εστιατόριο υπάρχει ένα μπουρίτο με το όνομά της. «Μπουρίτο Έμιλι». Γελάσαμε πολύ, με τον νέο τρόπο που γελάμε σήμερα: πολλά κατακίτρινα emoticons. H ζωή είναι παράξενη στην εποχή μας.Αυτό το κορίτσι που ξεκαρδίζεται ηλεκτρονικά με το «Μπουρίτο Έμιλι», πέρασε τα χρόνια της νιότης της να προσπαθεί να πείσει τους γύρω της, γονείς, γιατρούς, συνεργάτες, φίλους, ότι δεν είναι καταθλιπτική, υστερική, σαλεμένη, και ότι ο μόνιμος, σωματικός, αθέατος πόνος της, είναι υπαρκτός. Εγκατέλειψε τον κλασικό χορό, και πολλά από όσα είναι δεδομένα στη ζωή μιας νέας γυναίκας, για να υπομείνει την μυστήρια αρρώστια. Όταν τελικά αυτή η αρρώστια απέκτησε ένα όνομα, μια υπόσταση, η Έμιλι αποφάσισε να την «τραγουδήσει», να την αφηγηθεί.Και πώς την αφηγήθηκε… πώς έκανε κοινωνικό το αυτοβιογραφικό, πώς έκανε την προσωπική της ιστορία κομμάτι αλλά και απόκοτο της Ιστορίας της Ιατρικής, της Ψυχιατρικής, του κλασικού χορού. (Γιατί, ναι, κάθε προσωπική ιστορία είναι παιδί της Ιστορίας με κεφαλαίο αρχικό). Και μας έδωσε μια μαρτυρία όχι μόνο για τις χρόνιες, αυτοάνοσες παθήσεις, αλλά και για τις απεριόριστες προοπτικές της γραπτής αφήγησης. «Το πιο σημαντικό από όλα είναι να βρίσκουμε τις σωστές λέξεις», γράφει η Γουέλς στην τελευταία παράγραφο του βιβλίου της. Ναι.ΥΓ: το απόσπασμα του βιβλίου που δημιούργησε την ρωγμή στην αναγνωστική καρδιά μου είναι οι σελίδες 210 έως 214. Έτσι τελειώνει:«Η [νόσος] Μπεχτσέτ είναι να χάνονται φιλίες λόγω της ανημπόριας σου να πας σε μια μάζωξη, να χάνονται εραστές επειδή προτιμούν να αμελήσουν να κάνουν μια εξέταση για κάποιο σεξουαλικά μεταδιδόμενο νόσημα – κάτι για το οποίο δεν μπορείς να τους κατηγορήσεις, αλήθεια, μιας και έχεις τόσο λίγα να τους δώσεις, συν ότι δεν τους θέλεις πουθενά κοντά σου στις φάσεις που είσαι με επιβαρυμένη υγεία. Η Μπεχτσέτ είναι να μπορείς να λες μόνο εξαιρετικά άχαρες και δυσάρεστες ιστορίες. Η Μπεχτσέτ είναι να ερωτεύεσαι και να μαθαίνεις να επιτρέπεις σε κάποιον να είναι κάπου κοντά σου στις φάσεις που είσαι με επιβαρυμένη υγεία. Η Μπεχτσέτ είναι να αφαιρείς κομμάτια της ψυχής σου. Η Μπεχτσέτ είναι να λες στους άλλους ότι η αρρώστια σου μοιάζει πολύ με τον ερυθηματώδη λύκο. Η Μπεχτσέτ είναι κάτι που περιγράφεται πιο καλά αν πεις πως μοιάζει σαν να είσαι αλλεργικός σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Μπεχτσέτ είναι κάτι που περιγράφεται πιο καλά αν πεις πως αισθάνεσαι τόσο χάλια, για τόσο πολύ χρόνο, ώστε ο πραγματικός σου φόβος είναι πως, σύντομα, καμία μαστούρα δεν θα σε βγάζει από όλο αυτό. Η Μπεχτσέτ είναι να ξέρεις πως την έχεις γαμήσει εντελώς και απολύτως, ότι η δύναμη ζωής που έχεις όλο και θα λιγοστεύει, ότι πρέπει να ξεχάσεις πως θα προσφέρεις στους ανθρώπους ή ότι θα έχεις καριέρα, αν θέλεις ποτέ να καταφέρεις να γράψεις. Η Μπεχτσέτ είναι να υπενθυμίζεις στον ίδιο σου τον εαυτό, ακόμη και όταν είσαι κατάκοιτη στο κρεβάτι, πως είσαι μια από τις τυχερές.»…Ναι, αλλά υπάρχει και η γραφή, η αφήγηση. Η μεγάλη νοηματοδότηση, η ανακούφιση. Η «εγγύηση» πως δεν θα χάσεις ποτέ την σπουδαία ικανότητα να γελάς με τα μπουρίτο που έχουν το όνομά σου.