Νέα

Η Μυρσίνη Γκανά φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα του Colson Whitehead, Μανιφέστο απατεώνων, για την αποτύπωση της υπό κατάρρευση Νέας Υόρκης, που δημιουργεί το κεντρικό του σκηνικό, αλλά και τους σπουδαίους και ασήμαντους ήρωές του.Τολμώ να πω ότι με τον Colson Whitehead γνωριζόμαστε πια. Δηλαδή, εγώ τον γνωρίζω. Έχοντας μεταφράσει τρία βιβλία του, ξέρω τους ρυθμούς του, τις παύσεις του, τις γλωσσικές εμμονές και ιδιοτροπίες του, το κινηματογραφικό του στιλ. Ήδη από Τα αγόρια του Νίκελ, το πρώτο βιβλίο του που μετέφρασα, μου έκανε εντύπωση η δύναμη των εικόνων που δημιουργεί, ο απαράμιλλος τρόπος του να σε παρασύρει μέσα στην ιστορία, να σε κάνει να νιώθεις διαρκώς πως βρίσκεσαι παντού μαζί με τους ήρωές του, τους οποίους χτίζει πολύ προσεκτικά, δίνοντας όλα τα στοιχεία που χρειάζεται κανείς για να τους νιώσει αληθινούς, χωρίς ποτέ να φλυαρεί.Με το Μπέρδεμα στο Χάρλεμ και τώρα το Μανιφέστο απατεώνων, όχι μόνο στήνει ένα σκηνικό πλούσιο, πολύπλοκο και πειστικό, αλλά το κάνει να μοιάζει και πάρα πολύ εύκολο. Ωστόσο εδώ ακριβώς βρίσκεται το μεγάλο ταλέντο του Whitehead, αυτό που του έχει χαρίσει δύο φορές το βραβείο Πούλιτζερ. Τα βιβλία του είναι χτισμένα σαν μια πόλη, σαν τη Νέα Υόρκη της δεκαετίας του 1970 που περιγράφει στο Μανιφέστο απατεώνων. Μπορεί κανείς να τα επισκεφτεί (να τα διαβάσει) σαν τουρίστας, μένοντας μόνο στην επιφάνεια ή να παρατηρήσει λίγο καλύτερα τι γίνεται και να ανακαλύψει πολλαπλές στρώσεις ιστορίας, πολλαπλά νοήματα πολλαπλές στρώσεις υλικών που καθεμιά έχει κάτι διαφορετικό να πει.Σ’ αυτό το βιβλίο, η Νέα Υόρκη φλέγεται, μεταφορικά και κυριολεκτικά. Η εικόνα μιας πόλης υπό κατάρρευση, όπου οι απατεώνες κινούν τα νήματα σε όλα τα στρώματα της κοινωνίας, από τα υψηλότερα ως τα χαμηλότερα. Η αφήγηση κινείται διαρκώς σε δύο επίπεδα, στην εύκολα ορατή και αναγνωρίσιμη ζωή των έντιμων πολιτών και στην υπόγεια, σκοτεινή δράση της διαπλοκής και της κομπίνας που τελικά διαπερνάει και επηρεάζει τα πάντα.Όλοι οι ήρωες, σπουδαίοι και ασήμαντοι, ευυπόληπτοι και μη, γκρινιάζουν συνεχώς για το πώς η πόλη τους έχει πάρει την κάτω βόλτα. Μπορεί αυτά να ακούγονται ζοφερά, εμένα όμως, αυτό το μυθιστόρημα μου πρόσφερε, όσο το μετέφραζα, μια παράξενη ακτίνα ελπίδας. Τόσο το χιούμορ και η ανάλαφρη γραφή του Whitehead όσο και η έξυπνη τοποθέτηση της δράσης σε ένα τόσο κοντινό παρελθόν με έκαναν να σκέφτομαι ότι στην πραγματικότητα μιλάει για το σήμερα. Και υπενθυμίζει ότι η απαισιοδοξία, η αίσθηση πως όλα πάνε προς το χειρότερο, είναι κάτι που η ανθρωπότητα βιώνει ξανά και ξανά. Και ότι πάνω στα καμένα πάντα φυτρώνει κάτι νέο, θαρραλέο, δυνατό. Μέχρι να καεί κι αυτό.  

Η Νάννα Παπανικολάου φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μυθιστόρημα της Guadalupe Nettel Η μοναχοκόρη, υποψήφιο βιβλίο για το Διεθνές Βραβείο Booker 2023. Πώς ήταν η εμπειρία της μετάφρασής του και τι συναισθήματα έχει να δώσει στους αναγνώστες;Όταν ο Νίκος Αργύρης -ο εκδότης του Ίκαρου- μού ανέθεσε αυτή τη μετάφραση, ξεκίνησα να διαβάζω την εισαγωγή του βιβλίου και σκέφτηκα πως θα περάσω ένα διάστημα διαβάζοντας για μανούλες και τις εμπειρίες τους από την εγκυμοσύνη και το μεγάλωμα των παιδιών. Δεν είχα διαβάσει κανένα άλλο βιβλίο της Νέτελ. Ήξερα μόνον ότι είχε βραβευτεί και ότι θεωρείται από τις σπουδαίες σύγχρονες πένες του Μεξικού και της ισπανόφωνης λογοτεχνίας. Ομολογώ ότι ξεκίνησα την μετάφραση φοβούμενη μήπως βαρεθώ πολύ, γι’ αυτό και δεν υπήρχε καμία περίπτωση να διαβάσω το βιβλίο πριν το μεταφράσω. Επλανώμην πλάνην οικτράν!Πολύ σύντομα, άρχισαν να εξελίσσονται ταυτόχρονα, με κοινό παρονομαστή την αφηγήτρια, πέντε ανεξάρτητες συγκλονιστικές ιστορίες, πλεγμένες με τέτοια μαεστρία, ώστε να μην μπορείς ν’ αφήσεις το βιβλίο απ’ τα χέρια σου.Είναι απλοϊκό να πεις ότι αυτό το βιβλίο πραγματεύεται την μητρότητα ή την οικογένεια. Πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο απ’ αυτό. Πραγματεύεται το πένθος πριν από τον θάνατο, την ζωή που σε αιφνιδιάζει εκεί που πενθείς, την επιθυμία ν’ απαλλαγείς από μια προβληματική ζωή για να ζήσεις ελεύθερος, το να φορτώνεις το παιδί σου στους άλλους για να ζεις όπως θέλεις, και μάλιστα όχι μόνον στις κοινωνίες των ανθρώπων, την βία σε μια σχέση και πώς επηρεάζει τα θύματα ακόμα κι όταν ο θύτης έχει πεθάνει, τις γυναικοκτονίες, τις σχέσεις ανάμεσα στη μάνα και στην κόρη…Είναι εκπληκτικός ο τρόπος που η Νέτελ πραγματεύεται όλα αυτά - και άλλα παράγωγα - θέματα σε τούτο το βιβλίο. Διαβάζεις αβίαστα και με μεγάλο ενδιαφέρον ιστορίες απ’ αυτές που συνηθίζουμε να χαρακτηρίζουμε «τραγικές», σε φέρνει αντιμέτωπο με μεγάλα διλήμματα, μπαίνεις αμέσως στο πετσί των ηρώων κι αναρωτιέσαι πώς θ’ αντιδρούσες εσύ. Κι ενώ θα έλεγες πως θα μπορούσαν και να σε καταθλίψουν όλ’ αυτά, δεν συμβαίνει. Αντιθέτως, βρίσκεσαι διαρκώς σε μια εγρήγορση, σε μια αγωνία για το πώς θα καταλήξουν όλ’ αυτά. Απλώς κατακλύζεσαι από την ανθρωπιά, τον πόνο, την αγάπη, την δύναμη των ηρώων αυτού του βιβλίου και, όταν φτάνεις στην παύλα μετά την τελεία, στεναχωριέσαι που τελείωσε.Η Μοναχοκόρη είναι αδιαμφισβήτητα το πιο συγκλονιστικό μη-βιογραφικό βιβλίο απ’ όσα έχω μεταφράσει ως τώρα. 

Η Μαρία Φακίνου φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μυθιστόρημα της Yaa Gyasi Επιστροφή στην πατρίδα, το καθηλωτικό ντεμπούτο της συγγραφέα που έχει τιμηθεί με τα βραβεία πρώτου μυθιστορήματος National Book Critics Circle Award και Pen/Hemingway Award.Το 2009, η Yaa Gyasi, γεννημένη στη Γκάνα και μεγαλωμένη στην Αλαμπάμα, κάνει ένα ταξίδι, τη δική της επιστροφή στην πατρίδα, όπου επισκέπτεται και το Κάστρο της Χρυσής Ακτής στο οποίο κρατούνταν στα μπουντρούμια του Αφρικανοί και Αφρικανές προτού πουληθούν ως σκλάβοι στην Αμερική. Ο τόπος αυτός και η ιστορία του γίνονται η αφορμή για το μυθιστόρημά της που εκτείνεται σε τρεις ηπείρους και τρεις αιώνες.Από τις πρώτες κιόλας λέξεις ενός βιβλίου μπορείς να καταλάβεις αν θα σε αφορά, αν σου ταιριάζει, ή «σου μιλάει», όπως λέει και κάποιος χαρακτήρας της Gyasi. Είναι, επίσης, προνόμιο και καλή τύχη, πέρα από ευθύνη, που πάντα υπάρχει ως στοιχείο, να κρατάς στα χέρια σου το βιβλίο ενός ή μία συγγραφέα που πρώτη φορά μεταφράζεται στη γλώσσα σου. Είναι κάπως σαν να πατάς σε παρθένο έδαφος.Η Gyasi «μου μίλησε» από την πρώτη κιόλας παράγραφο. Η περιγραφή της φωτιάς στον οικισμό δημιουργούσε τόσο ζωντανές εικόνες που πραγματικά ήθελα να ξεκινήσω να μεταφράζω επιτόπου. Αυτή η «λαχτάρα για μετάφραση» αποτελεί μεγάλη ένδειξη για μένα ότι θα είναι μια διαδικασία δύσκολη, όπως πάντα, αλλά απολαυστική. (Δεν είναι κάθε φορά δεδομένος αυτός ο συνδυασμός). Επίσης, με έκανε να θέλω να ξαναδιαβάσω βιβλία παρόμοιας θεματολογίας για να μπω περισσότερο στο κλίμα, να βρω λέξεις ίσως κάπως ξεχασμένες μα πιο ταιριαστές για ένα τέτοιο κείμενο.Η συγγραφέας διατηρεί μια αξιοζήλευτη ισορροπία στο ύφος που κυμαίνεται από το ποιητικό μέχρι το ωμά ρεαλιστικό χωρίς ποτέ να γίνει πολύ: ούτε πολύ ποιητικό, ούτε πολύ ωμά ρεαλιστικό. Οι αντιφάσεις στις ζωές των δύο ετεροθαλών αδερφών που από καθαρή τύχη (;) βρέθηκαν η μία μέσα στα μπουντρούμια και η άλλη πάνω από τα μπουντρούμια, ελεύθερη και παντρεμένη με έναν Βρετανό λοχαγό, καθορίζοντας έτσι τη μοίρα όλων των απογόνων που ξεπηδούν από αυτά τα δύο παρακλάδια  ̶ για τους μεν σκλάβοι και «σκλάβοι» όλη τους τη ζωή, για τους δε ευνοημένοι όλη τους τη ζωή ̶ είναι πολύ δελεαστικό θέμα μυθιστορηματικά, και φανερώνει ταυτόχρονα τον καταπληκτικό έλεγχο του υλικού που είχε στα χέρια της η Gyasi, κι ας ήταν το πρώτο της βιβλίο.Η Επιστροφή στην πατρίδα έχει όλα τα χαρακτηριστικά αυτού που λέμε «καθαρή λογοτεχνία». Είναι ένα μυθιστόρημα που ανά στιγμές σε γλυκαίνει και σε αφοπλίζει και ανά στιγμές σε σοκάρει, όταν σκέφτεσαι το αποικιοκρατικό παρελθόν, ότι όλα αυτά έχουν όντως συμβεί, ότι η Ιστορία γράφτηκε κυριολεκτικά στις πλάτες ανθρώπων και λαών.  

Η Μαρία Παπαδήμα φιλοξενείται στο blog του  Ίκαρου, στη στήλη «Το εργαστήρι της μετάφρασης», και μας μιλάει για το μυθιστόρημα της Maria Judite de Carvalho Άδειες Ντουλάπες, ένα από τα σημαντικότερα φεμινιστικά μυθιστορήματα της σύγχρονης πορτογαλικής λογοτεχνίας.Όταν μου προτάθηκε από τις εκδόσεις  Ίκαρος να μεταφράσω τις Άδειες ντουλάπες ήταν σαν ένα παλιό όνειρο να έπαιρνε σάρκα και οστά, μια γνώριμη φωνή να με καλούσε από το παρελθόν. Φοιτήτρια στο πανεπιστήμιο της Λισαβόνας, πολλά χρόνια πριν, είχα ανακαλύψει και αγαπήσει την Maria Judite de Carvalho, η οποία είχε ήδη μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, αλλά ήταν εντελώς άγνωστη στο ελληνικό κοινό. Ήταν για μένα μεγάλη τιμή να μεταφέρω τη γραφή της στη γλώσσα μας.Η Maria Judite de Carvalho (1921-1998), από τις πρωτοπόρες συγγραφείς της Πορτογαλίας, μεσουράνησε στο πορτογαλικό λογοτεχνικό στερέωμα στις δεκαετίες του 1960 και 1970, και παρέμεινε ενεργή μέχρι το τέλος της ζωής της, χωρίς πότε η φωνή της να χάσει τη μοναδική γοητεία της. Έγραψε διηγήματα, μυθιστόρημα, ποίηση, θέατρο και διακρίθηκε επίσης ως χρονικογράφος. Ίσως αυτή η τελευταία της ιδιότητα διαχέεται σε όλο της το έργο, μέσα από την παρατήρηση της καθημερινότητας, της μοναξιάς της ύπαρξης, της ζωής των ανθρώπων της διπλανής πόρτας, της συμπύκνωσης, της ακρίβειας της περιγραφής, των αριστοτεχνικών μονολόγων, αυτής της γραφής που συνιστά «μια συνείδηση εν κινήσει», όπως την χαρακτήρισε η κριτική.Κάτω από την ήσυχη, αποστασιοποιημένη και φαινομενικά απλή γραφή της Carvalho κρύβονται δράματα, πρωτίστως γυναικεία, παλιά αλλά και πιο πρόσφατα μυστικά. Μια φράση, κάποιες λέξεις, μερικές αδρές πινελιές -δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι υπήρξε επίσης ζωγράφος- φανερώνουν στον αναγνώστη τα κομβικά σημεία της ιστορίας, τις εντάσεις, τις αποσιωπήσεις, την υποφώσκουσα έκρηξη, τη λύση του δράματος, τη μοιραία έξοδο.Η ιστορία είναι σαφώς αγκιστρωμένη στον χρόνο και τον χώρο που μπορεί ωστόσο να διασταλεί και να διευρυνθεί: Δεκαετία του ’60, ευρωπαϊκός νότος, πατριαρχική κοινωνία και οικογενειακή καταπίεση, μικρομεσαία αστική τάξη, εργαζόμενες γυναίκες σε επαγγέλματα ήσσονος σημασίας, όνειρα και ελευθερίες που συνθλίβονται κάτω από την ανδρική εξουσία η οποία ασκείται εναλλακτικά από τον σύζυγο, τον εραστή, τον πατέρα ή τον αδελφό.Μεταφράζοντας τις Άδειες ντουλάπες είχα διαρκώς την αίσθηση ότι βρισκόμουν στη μέση μιας λίμνης. Νερά ήρεμα που δεν έπρεπε να ταράξω, αλλά να αποδώσω όσο πιο πιστά το στιγμιαίο τους ρυτίδιασμα, δεν έπρεπε να θολώσω περισσότερο ούτε και να προσπαθήσω να τα κάνω διάφανα, αλλά να κρατήσω ακριβώς αυτή την πυκνότητα που κρύβει από το βλέμμα τον βυθό, αφήνοντάς σε να υποψιάζεσαι την υδρόβια πανίδα και χλωρίδα, την υπόγεια ζωή τους, τις μυστικές παγίδες. Κυρίως δεν έπρεπε να αναζητήσω το στέρεο έδαφος, αλλά να λικνιστώ στον κυματισμό της σχεδόν ακύμαντης γραφής της Maria Judite de Carvalho.