Νέα

H Βάσια Τζανακάρη φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το ολοκαίνουργιο μυθιστόρημα της Emily St. John Mandel Η θάλασσα της ηρεμίας. Ποια η σύνδεση με το προηγούμενό της βιβλίο Το γυάλινο ξενοδοχείο; Και πώς ήταν το μεταφραστικό ταξίδι αυτής της νέας δυστοπίας υπό το καθεστώς μια νέας πανδημίας;Υπάρχουν μερικοί συγγραφείς με τους οποίους νιώθεις μια ξεχωριστή σύνδεση. Για μένα η Emily St John Mandel ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Γλώσσα, θεματικές, χαρακτήρες, χιούμορ, οπτική – όλο της το σύμπαν έχει κάτι που με αγγίζει σε βαθύ επίπεδο, το οποίο μπορώ να προσδιορίσω σε κάποιον βαθμό, όχι όμως απόλυτα – άλλωστε μιλάμε για τέχνη. Η πρώτη μου επαφή με τη συγγραφέα έγινε με τον Σταθμό Έντεκα, ίσως το βιβλίο που έχω διαβάσει περισσότερες φορές στη ζωή μου (8). Το πλαίσιο του βιβλίου, η δυστοπία του, είχε κάτι επώδυνα ελκυστικό, σε μια εποχή που δεν μπορούσαμε καν να φανταστούμε την έλευση μιας πανδημίας. Η συνέχεια ήρθε μέσω του Γυάλινου Ξενοδοχείου, ενός μυθιστορήματος για συλλογικές και προσωπικές καταρρεύσεις, για να οδηγηθούμε φέτος στη Θάλασσα της ηρεμίας. Η Θάλασσα της ηρεμίας είναι ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας – και δεν είναι, υπό την έννοια ότι στον πυρήνα του υπάρχουν αλήθειες και βιώματα μιας πανδημίας που έχουμε ζήσει, κι ας διαδραματίζεται στο βιβλίο στο 2203.Η Mandel εφευρίσκει το alter ego της, την Όλιβ Λουέλιν, συγγραφέα που βιώνει την πανδημία στη Γη αλλά και στην αποικία της Σελήνης όπου ζει. Το ταξίδι στον χρόνο αποτελεί τον άξονα του μυθιστορήματος, ενώ για τους φανατικούς της Mandel υπάρχει και μια πολύ ενδιαφέρουσα σύνδεση με χαρακτήρες από το Γυάλινο Ξενοδοχείο. Όταν μεταφράζεις ένα καλό βιβλίο, το οποίο ταυτόχρονα σου ταιριάζει, το ίδιο το κείμενο μοιάζει να σου υπαγορεύει τη μετάφραση. Είναι σαν να ακούς ένα τραγούδι που είσαι σίγουρος ότι έχεις ξανακούσει, ένα τραγούδι που υπήρχε πάντα. Καθώς διάβαζα τη Θάλασσα της ηρεμίας σκεφτόμουν ότι επρόκειτο για δύσκολο στοίχημα, να γράψεις ένα βιβλίο για την πανδημία χωρίς αυτή να έχει καλά-καλά τελειώσει. Η Mandel όμως το κερδίζει και μας παραδίδει ένα υπέροχο μυθιστόρημα. Χρησιμοποιεί έξυπνα όλα τα υλικά που έχει στη διάθεσή της, την απλή και συνάμα ποιητική της γλώσσα – οι προτάσεις της είναι μικρά απολαυστικά δωράκια στον αναγνώστη –, τη μελαγχολική ματιά της, την ικανότητά της να αναδεικνύει το ανθρώπινο, τον σχολιασμό του κόσμου με χιούμορ και νοσταλγική διάθεση, και φυσικά στο επίκεντρο τοποθετεί για άλλη μια φορά αυτό που την απασχολεί σε όλα της τα βιβλία: την αναζήτηση της ομορφιάς και της προσωπικής αλήθειας σε έναν κόσμο που μας βυθίζει όλο και περισσότερο στην απελπισία.

Η Δήμητρα Δότση φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το μεταφραστικό ταξίδι της τρίτης ιστορίας του Fabio Stassi, Σκοτώνω όποιον θέλω, με ήρωα τον βιβλιοθεραπευτή Βίντσε Κόρσο και τους πολυδιάστατους λογοτεχνικούς συνειρμούς του κειμένου.Όσο κι αν αγαπάμε, όσο κι αν δενόμαστε με κάποια ή με πολλά από τα βιβλία που μεταφράζουμε, νομίζω πως οι περισσότεροι μεταφραστές έχουμε τις λογοτεχνικές ή συγγραφικές μας αδυναμίες: αυτό το ένα βιβλίο ή αυτόν τον ένα συγγραφέα που, για τους δικούς μας λόγους, έχουμε κατατάξει σε περίοπτη θέση στην προσωπική μας λίστα. Για μένα ο συγγραφέας αυτός είναι ο Fabio Stassi.Ως αναγνώστρια τον πρωτογνώρισα το 2013 χάρη στο πολυβραβευμένο του μυθιστόρημα Ο τελευταίος χορός του Σαρλό, το οποίο, παρότι μεταφράστηκε σε 19 χώρες, στην Ελλάδα δεν βρήκε πρόσφορο εκδοτικό έδαφος. Η χαμένη αναγνώστρια ήταν η αφορμή να καταδυθώ στο έργο του, μεταφράζοντάς το. Με εντυπωσίασε η πρωτοτυπία της ιδέας του, το χτίσιμο του βασικού χαρακτήρα της ιστορίας, του Βίντσε Κόρσο, αυτού του αδιόριστου φιλόλογου που μετουσιώνει τη λατρεία του για τα βιβλία στο επάγγελμα του βιβλιοθεραπευτή προκειμένου να βιοποριστεί, η εκλεπτυσμένη γλώσσα του συγγραφέα, το πώς παντρεύει τη λογοτεχνία με την πραγματικότητα, με τη ζωή και με το μυστήριο –άρρηκτα συνδεδεμένο με την απροσμέτρητη αγάπη του για τη λογοτεχνία–, τα πολλαπλά νοήματα ανάμεσα στις γραμμές, και όλα αυτά μέσα σε μια μελαγχολική μεν ατμόσφαιρα, αλλά με αρκετές δόσεις ειρωνείας, αυτοσαρκασμού και χιούμορ, με μουσική υπόκρουση γαλλικές μελωδίες.Πώς γίνεται, όμως, ένας συγγραφέας να ξεπερνάει τον ίδιο του τον εαυτό από βιβλίο σε βιβλίο, χωρίς να διολισθαίνει σε επαναλήψεις ακόμη κι όταν το θέμα του παραμένει το ίδιο: η διαχωριστική γραμμή μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας; Κι όμως ο Fabio Stassi τα καταφέρνει αριστοτεχνικά τόσο στη δεύτερη περιπέτεια του Βίντσε Κόρσο Κάθε σύμπτωση έχει ψυχή όσο και στο Σκοτώνω όποιον θέλω, την τρίτη πιο νουάρ και ταυτόχρονα πιο λογοτεχνική του ιστορία.Δεν είναι εύκολη υπόθεση το να μεταφράζεις τα βιβλία του Stassi. Καταρχάς νιώθεις ελλειμματικός μπροστά στην ευρυμάθειά του, στους λογοτεχνικούς του συνειρμούς, στη διακειμενικότητα της γραφής του, κι από την άλλη συνειδητοποιείς πως πίσω από κάθε πεζογράφημά του κρύβεται μια ποιητική χροιά, η λυρική πλευρά του συγγραφέα. Ο αφηγηματικός του λόγος είναι διάσπαρτος από μυστικούς στίχους, που ο μεταφραστής καλείται να ανακαλύψει ενίοτε μόνος του. Σε συνδυασμό μάλιστα με τη διακειμενική αφήγηση και την εσωτερική γραφή, που κινείται πολυδιάστατα μέσα στο κείμενο, το έργο του μεταφραστή δυσκολεύει και την ίδια στιγμή αποκτά μια ιδιαίτερη γοητεία.Η τύχη, πάντως, του να μεταφράζεις έναν εν ζωή συγγραφέα τα φέρνει έτσι ώστε κάποια στιγμή να τον γνωρίσεις κι από κοντά. Κάπως έτσι έγινε και με τον Fabio Stassi, πρόθυμος πάντα να βοηθήσει τον μεταφραστή του, να ζητήσει συγγνώμη σε περίπτωση που τον έχει παιδέψει με τις γλωσσικές του επιλογές, να βρει μια λύση μαζί του κι ας μη γνωρίζει τη μητρική του γλώσσα, ευγενικός, ευαίσθητος και προσηνής, μετριόφρων και αυθεντικός, και συνάμα ανήσυχο πνεύμα, οξυδερκής, ευρυμαθής, ειλικρινής και ευθύβολος. Κάθε συνομιλία μαζί του είναι σαν να διαβάζεις ένα ακόμη βιβλίο του: πάντα κάτι καινούργιο έχεις να ανακαλύψεις, μια άγνωστη πτυχή του που σε ξαφνιάζει, όσο καλά κι αν νομίζεις ότι τον ξέρεις.

Η Μυρσίνη Γκανά φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για το νέο μυθιστόρημα του Colson Whitehead, Μπέρδεμα στο Χάρλεμ, τον βαθύ φιλοσοφικό στοχασμό του βιβλίου αλλά και την ιδιαίτερη γλώσσα του συγγραφέα.Με τον Colson Whitehead γνωριστήκαμε, μεταφραστικά, πριν από μερικά χρόνια, μέσω των Αγοριών του Νίκελ, μιας άγριας αλλά και τρυφερής ιστορίας, που τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ. Ήταν πολύ μεγάλη η χαρά μου που τον συνάντησα ξανά, στο Χάρλεμ της δεκαετίας του ’60 αυτή τη φορά, με μια ιστορία πολύ διαφορετική.Στην καρδιά και των δύο βιβλίων μπορεί να βρει κανείς κλειδιά απαραίτητα για να κατανοήσει σημαντικά κομμάτια της πολύπλοκης και δύσκολης ιστορίας των μαύρων της Αμερικής, μέσα από μια αφήγηση ολοζώντανη, κινηματογραφική σχεδόν, που ανασυνθέτει έναν ολόκληρο κόσμο μέσα από ιδιαίτερες λεπτομέρειες και υψηλή ευαισθησία, διατηρώντας παράλληλα μια εξαιρετικά ζυγισμένη λιτότητα.Οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές της δεκαετίας του ’60, τα κινήματα των πολιτικών δικαιωμάτων, οι φασαρίες στο Χάρλεμ, το τρομακτικό γεγονός ότι οι μαύροι έπρεπε πολύ προσεκτικά να σχεδιάσουν τη διαδρομή τους αν ήθελαν να ταξιδέψουν μέσα στη χώρα τους, ώστε να μην κινδυνεύσουν, η πραγματική τους δυνατότητα συμμετοχής στο αμερικανικό όνειρο, η τροχοπέδη του μεταξύ μαύρων ρατσισμού, η επιθυμία να βρεις πού ανήκεις, η επιθυμία να είσαι ελεύθερος να ανήκεις όπου θέλεις και με όποιον τρόπο θέλεις, η πλήρης απόρριψη της ιδέας ότι ο οποιοσδήποτε άνθρωπος μπορεί να είναι απλώς και μόνο αυτό που φαίνεται.Ο Colson Whitehead είναι ένας μάστορας της συγκάλυψης και της αποκάλυψης. Όπως ακριβώς σιγά-σιγά αποκαλύπτει τους ήρωές του ως ανθρώπους με πολλά επίπεδα, πολύ συχνά εντελώς διαφορετικούς από αυτό που φαίνονται εκ πρώτης όψεως, το ίδιο συμβαίνει και με το βιβλίο του. Κάτω από την επίφαση της ιστορίας μιας ληστείας, κρύβεται ένας βαθύς φιλοσοφικός στοχασμός γύρω από τα όσα μας συγκροτούν, γύρω από τα μυστικά, γύρω από την αφήγηση που επιλέγει ο καθένας να στήσει για τον εαυτό του.Και αν η γλώσσα του μοιάζει, ίσως, απλή, το συγγραφικό μεγαλείο του Whitehead βρίσκεται ακριβώς εκεί, στο ότι και η απλότητα της γραφής είναι μέρος της συγκάλυψής του, καθώς σιγά-σιγά αντιλαμβάνεσαι με ποιον τρόπο καθοδηγεί την ανάγνωση ο ρυθμός, πώς η μελωδία του βιβλίου αυξομειώνει την ένταση του συναισθήματος, πόσο, μεταφράζοντας, προσπαθείς να κάνεις αυτή τη μουσική να ακουστεί και να παρασύρει τον αναγνώστη.

Η Δήμητρα Δότση φιλοξενείται στη στήλη μας «Το εργαστήρι της μετάφρασης» και μας μιλάει για την αιώνια πόλη μέσα από το μυθιστόρημα του Gianfranco Calligarich, Το τελευταίο καλοκαίρι στη Ρώμη, αποκαλύπτοντας την ιδιαίτερη εκδοτική ιστορία του βιβλίου.Κάποια βιβλία σε γοητεύουν με την πρώτη ματιά, προτού καν τα ξεκινήσεις. Μπορεί να ήταν αρκετή μια φράση που είδες στα πεταχτά, μπορεί να σε τράβηξε το εξώφυλλό τους ή μπορεί να ήταν ο τίτλος τους αυτό που σου έκανε το κλικ. Κι ύστερα βυθίζεσαι στις σελίδες τους κι έχεις την αίσθηση ότι δεν είσαι απλώς αναγνώστης, αλλά ήρωας της ιστορίας. Θα μπορούσες κάλλιστα να είσαι εσύ ο πρωταγωνιστής.  Να, λόγου χάριν ο Λέο Γκατζάρα, ο βασικός ήρωας του Τελευταίου καλοκαιριού στη Ρώμη. Έχεις περπατήσει δεκάδες φορές όπως κι εκείνος στην πιάτσα Ναβόνα κι άλλες τόσες στην πιάτσα Ντελ Πόπολο, έχεις μείνει εκστατικός μπροστά στην ασύλληπτη ομορφιά της Ρώμης, αυτής της θεσπέσιας μα απρόσιτης καλλονής που σε καλεί να την πλησιάσεις, να την κατακτήσεις, κι εσύ είσαι έτοιμος να την αγκαλιάσεις, να την κάνεις δική σου, ώσπου άξαφνα τα πάντα γκρεμίζονται γύρω σου. Στο μυαλό σου έρχεται η περίφημη σκηνή του «La dolce vita» με τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και την Ενίτα Έκμπεργκ στη Φοντάνα ντι Τρέβι. Ναι, αν μπορούσες να συμπυκνώσεις την ουσία του βιβλίου, θα έλεγες πως είναι αυτή ακριβώς η σκηνή. Ο Λέο Γκατζάρα, δημοσιογράφος κι αυτός όπως ο Μαρτσέλο της ταινίας του Φελίνι, και η Ρώμη, η θεσπέσια καλλονή. Ή μήπως σου θυμίζει την «Τέλεια ομορφιά» του Σορεντίνο, τον Τζεπ Γκαμπαρντέλα, πρωταγωνιστή της ταινίας, και τη γλυκόπικρη σχέση του με μια Ρώμη που παρακμάζει; Όπως και να ’χει, η σχέση του Λέο με την αιώνια πόλη είναι μια σχέση έρωτα, αγάπης και απομάγευσης.Ο Λέο αφήνει πίσω του το Μιλάνο και την οικογένειά του, αναζητώντας στη Ρώμη ένα νόημα στη ζωή του. Ποιο; Ούτε κι εκείνος ξέρει. Περιφέρεται στους δρόμους της πόλης δίχως σκοπό και προορισμό, βρίσκει εφήμερες δουλειές και συνάπτει εξίσου εφήμερες σχέσεις με ανθρώπους της αστικής τάξης που τον έλκουν και ταυτόχρονα τον απωθούν. Μοναδική σταθερά στη ζωή του τα βιβλία του, η μοναξιά του μέσα στο πλήθος και το απόλυτο, διαβρωτικό κενό. Οι ανησυχίες του, οι σκέψεις του, τα συναισθήματά του, όλα μοιάζουν σημερινά κι ας γράφτηκαν στις αρχές του Εβδομήντα.Η εκδοτική ιστορία της εν πολλοίς αυτοβιογραφικής ιστορίας του Gianfranco Calligarich είναι από μόνη της ένα μυθιστόρημα. Το τελευταίο καλοκαίρι στη Ρώμη πρωτοεκδόθηκε το 1973 και μέσα σε λίγους μήνες έγινε ανάρπαστο με αποτέλεσμα να κυκλοφορεί μόνο σε φωτοτυπίες ή σε πάγκους με μεταχειρισμένα βιβλία. Το 2010 επανεκδόθηκε με την ίδια επιτυχία κι όλα τα αντίτυπα εξαντλήθηκαν και πάλι, αποκτώντας μάλιστα συλλεκτική αξία. Το 2016 ο εκδοτικός οίκος Bompiani αποφάσισε να το βγάλει από την παρανομία και κάπως έτσι το μυθιστόρημα του Calligarich ξεπέρασε τα σύνορα της χώρας του και άρχισε να μεταφράζεται σε πάνω από είκοσι χώρες.Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοση, αυτό το υποβλητικό, ατμοσφαιρικό, πνευματώδες και συγκινητικό μυθιστόρημα με τις κοινωνικές και λογοτεχνικές προεκτάσεις –και με ένα φινάλε συγκλονιστικό­– παραμένει επίκαιρο. Πώς αλλιώς, άλλωστε; Ο άνθρωπος πάντα έχει να κάνει με τα ίδια αιώνια προβλήματα, με το ίδιο αιώνιο κι αμείλικτο υπαρξιακό κενό. Πόσο μάλλον όταν βρίσκεται στην αιώνια πόλη.